Türkiye'nin Yer Şekilleri — Test 17

Doğru cevap: A — I ve II

Bir kara parçasının geniş alanlı olarak yükselmesine epirojenez denir. Yükselme, akarsuyun taban seviyesine göre eğimini artırdığından akarsu yeniden canlanır ve yatağını derine kazar; bunun izleri vadi yamaçlarında basamaklar hâlinde kalan taraçalar ile dar ve derin boğaz vadilerdir, dolayısıyla I ve II doğrudur. III ise yanlıştır: menderes çizmek akarsuyun eğiminin azaldığını, yani denge profiline yaklaştığını gösterir; toptan yükselme tam tersine eğimi artırır ve varsa mevcut menderesleri gömük menderese dönüştürür. III yanlış olduğu için onu içeren D ve E elenir, II de doğru olduğundan yalnız I'i veren B seçilemez. Cevap A.

Doğru cevap: C — Erzurum çevresindeki yüksek karasal platolarda

Grafikten kış akımının 100, ilkbahar akımının 400, yaz akımının 200, sonbahar akımının ise 100 m³/s olduğu okunur. Akımın kışın en düşük, ilkbaharda en yüksek olması, yağışın kışın kar biçiminde düşüp yerde birikmesi ve havaların ısınmasıyla erimesiyle açıklanır; bu rejim Doğu Anadolu'nun yüksek karasal platolarına özgüdür. A yanlıştır: Doğu Karadeniz'de yağış her mevsime dağıldığından akım yıl boyunca dengelidir, kışın böyle bir düşüş görülmez. B de yanlıştır, Akdeniz kıyısında yağışın büyük bölümü kışın düştüğü için en yüksek akım kış aylarında gerçekleşir. D'de karstik kaynaklar akarsuyu yaz dâhil düzenli beslediğinden mevsimler arası fark bu kadar keskin olmaz. Cevap C.

Doğru cevap: C — Haliç kıyı — Seyhan ve Ceyhan'ın ağız kesimi

Haliç (estuar) kıyılar, gelgit genliğinin yüksek olduğu okyanus kıyılarında akarsu ağzının denizin etkisiyle huni biçiminde genişlemesiyle oluşur. Türkiye'yi çevreleyen iç denizlerde gelgit genliği çok düşük olduğundan ülkemizde haliç kıyı tipi görülmez; Seyhan ile Ceyhan'ın ağız kesiminde ise alüvyon birikimiyle gelişmiş Çukurova deltası bulunur. Bu nedenle C yanlıştır. A doğrudur: Menteşe yöresinde denize dik uzanan vadilerin sular altında kalmasıyla ria kıyılar oluşmuştur. B de doğrudur; kıyıya paralel uzanan Batı Toros sıralarının kısmen sular altında kalması Kaş çevresinde Dalmaçya tipi kıyıyı doğurmuştur. Cevap C.

Doğru cevap: D — Kapalı havzada bulunmaları ve sularının tuzlu olması

Van Gölü, tektonik bir çukurun Nemrut Dağı'ndan çıkan lavlarla kapanması sonucu oluşmuş volkanik set gölü; Tuz Gölü ise tektonik bir çukurda yer alan çok sığ bir göldür. Oluşumları farklı olsa da her ikisi de gideğeni bulunmayan kapalı havzalardadır; suları denize ulaşamayıp buharlaştığı için içlerinde tuz ve mineraller birikmiş, suları tuzlanmıştır. Bu nedenle D doğrudur ve aynı gerekçeyle A ile E yanlıştır. B ise yalnızca Van Gölü için geçerlidir; Tuz Gölü'nün oluşumunda lav seti rol oynamamıştır. Cevap D.

Doğru cevap: E — Bafra delta, Muş ise tektonik kökenli bir ovadır.

Bafra Ovası, Kızılırmak'ın Karadeniz'e döküldüğü ağız kesiminde taşıdığı alüvyonları biriktirmesiyle oluşmuş bir delta ovasıdır. Muş Ovası ise kırıklar boyunca çöken alanın alüvyonlarla dolmasıyla gelişen tektonik kökenli bir iç ovadır; Erzurum ve Elazığ ovaları da aynı biçimde oluşmuştur. Bu nedenle E doğrudur. A yanlıştır, denize kıyısı olmayan Muş'ta delta oluşamaz. C, iki ovanın oluşum biçimini birbirinin yerine koyduğu için yanlıştır; D'de belirtilen karstik erime ve buzul aşındırması ise bu iki ovanın oluşumunda rol oynamamıştır. Cevap E.

Doğru cevap: B — II numaralı ildeki geniş ovanın oluşumunda birikim etkilidir.

Haritada I numaralı il Muğla, II numaralı il Adana, III numaralı il Nevşehir, IV numaralı il ise Van'dır. Adana'daki Çukurova, Seyhan ve Ceyhan ırmaklarının taşıdığı alüvyonların ağız kesiminde birikmesiyle oluşmuş bir delta ovasıdır; bu nedenle B doğrudur. A yanlıştır, Türkiye'nin en geniş deltası Muğla'da değil Adana'daki Çukurova'dadır. C de yanlıştır: Nevşehir çevresinde Erciyes, Hasandağı ve Göllüdağ'dan çıkan volkanik tüflerin aşınmasıyla oluşan peribacaları görülür, buzul şekilleri bulunmaz. D yanlıştır; Van Gölü, tektonik bir çukurun Nemrut Dağı'ndan çıkan lavlarla önünün kapanmasıyla oluşmuş volkanik set gölüdür. Cevap B.

Doğru cevap: A — Yer altı suyu çekilince kalkerdeki boşlukların çökmesi

Obruk, kalkerli arazide yer altı sularının kayayı eritmesiyle oluşan büyük boşlukların tavanının çökmesi sonucu gelişen karstik erime şeklidir. Boşluğu dolduran yer altı suyu tavana destek görevi görür; aşırı kuyu açımıyla su düzeyi düştüğünde bu destek ortadan kalkar ve tavan çöker. Bu nedenle A doğrudur. B yanlıştır, rüzgâr aşındırması yüzeyde geniş ve sığ oyuklar oluşturur, onlarca metre derinliğinde dik çeperli çukurlar açamaz. E de yanlıştır: yörede yeni bir volkanik etkinlik bulunmadığı gibi patlama çukurları da yıldan yıla sayısı artan oluşumlar değildir. Cevap A.

Doğru cevap: D — Cilo Dağları'nın daha alçak enlemlerde bulunması

Daimî kar sınırı, karın yıl boyunca erimeden kaldığı alt yükselti sınırıdır ve öncelikle sıcaklığa, dolayısıyla enleme bağlıdır. Alçak enlemlere inildikçe sıcaklık arttığı için bu sınır yükselir; yaklaşık 41° kuzey enlemindeki Kaçkar'da 3200 metreden başlayan sınır, yaklaşık 37° kuzey enlemindeki Cilo'da 3600 metreye çıkar. A yanlıştır, doruk yüksekliği kar sınırının başlangıç yükseltisini değil yalnızca kar örtüsünün kapladığı alanın genişliğini etkiler. B ve C de yanlıştır; her iki kütle de Alp orojenezi ile oluşmuş genç kıvrım dağlarıdır ve oluşum yaşının kar sınırıyla bir ilgisi yoktur. Cevap D.

Doğru cevap: B — Erime boşluklarından suyun yer altına sızıp kaybolması

Kalker, suda kolay çözünen ve geçirimli bir taştır; içinde zamanla mağara, dolin, düden ve yer altı galerileri gibi erime boşlukları gelişir. Böyle bir arazide biriktirilen su bu boşluklardan yer altına sızar, göl istenen düzeyde tutulamaz ve baraj verimsiz kalır; bu nedenle B doğrudur. A yanlıştır, karstik alanlarda kanyon vadiler nedeniyle eğim çoğu kez yüksektir. C de yanlıştır; kalkerli arazinin bulunması yörenin az yağış aldığı anlamına gelmez, nitekim kalkerden oluşan Toroslar Türkiye'nin bol yağış alan kesimlerindendir. Cevap B.

Doğru cevap: B — II numaralı ilde kalkerli arazide gelişen birikim şekilleri bulunur.

Haritada I numaralı il Zonguldak, II numaralı il Denizli, III numaralı il Konya, IV numaralı il ise Rize'dir. Denizli'deki Pamukkale travertenleri, kalkerli araziden gelen kireç yüklü sıcak suların yüzeye çıkıp karbondioksitini bırakmasıyla kirecin çökelmesi sonucu oluşan karstik birikim şekilleridir; B doğrudur. A yanlıştır, traverten basamakları Zonguldak'ta değil Denizli'dedir; Zonguldak'ın ayırt edici özelliği I. Jeolojik Zaman'da oluşmuş taş kömürü yataklarıdır. C de yanlıştır: Konya Ovası kapalı havzada yer aldığından buradaki akarsular denize ulaşamaz, göl ve bataklıklarda son bulur. D yanlıştır; Rize'de dağlar kıyıya çok yakın ve yamaçlar dik olduğu için geniş delta ovası gelişememiştir. Cevap B.

Doğru cevap: E — Barajı besleyen akarsuyun ortalama akımı azalmıştır.

Grafikten depolama hacminin 1990'da 800, 2005'te 600, 2020'de ise 400 milyon m³ olduğu okunur; hacim otuz yılda yarıya indiğine göre A'ya ulaşılır. Gövde yüksekliği ile göl alanı değişmediğine göre hacim kaybının tek açıklaması, akarsuyun havzadan taşıdığı malzemenin göl tabanında birikmesidir; bu da B ve D yargılarını doğrular ve barajın ekonomik ömrünü kısaltarak sulama ile enerji kapasitesini düşürdüğünden C'ye de ulaşılır. E'ye ise ulaşılamaz: grafik yalnızca depolanan su hacmini gösterir, akarsuyun akımıyla ilgili hiçbir veri içermez. Cevap E.

Doğru cevap: D — Podzol — Güneydoğu Anadolu'nun kurak platoları

Podzol topraklar, nemli ve soğuk iklim koşullarında iğne yapraklı orman örtüsü altında, yıkanmanın şiddetli olduğu alanlarda oluşur; Türkiye'de Kuzey Anadolu Dağları'nın yüksek ve nemli kesimlerinde görülür. Güneydoğu Anadolu'nun kurak platolarında ise kahverengi ve kırmızımsı kahverengi step toprakları yaygındır; bu nedenle D yanlıştır. A doğrudur, kalkerin çözünmesiyle açığa çıkan demir oksit toprağa kırmızı rengini verir. B de doğrudur: humusça çok zengin çayır toprağı olan çernozyom Türkiye'de en çok Erzurum-Kars Platosu'nda bulunur. Cevap D.

Doğru cevap: C — Yer kabuğundaki kırıklardan lav çıkıp koni oluşması

Yer şekillerini biçimlendiren kuvvetler, enerjisini yerin içinden alan iç kuvvetler (orojenez, epirojenez, volkanizma, deprem) ile enerjisini Güneş'ten alan dış kuvvetler (akarsu, rüzgâr, buzul, dalga, yer altı suyu) biçiminde ikiye ayrılır. Kırıklar boyunca yeryüzüne lav çıkıp koni oluşması volkanizmadır ve doğrudan iç kuvvetlerin ürünüdür. A akarsu, D buzul, E ise dalga aşındırmasıyla oluşan şekillerdir. B'deki kumul da rüzgârın biriktirme faaliyetiyle oluştuğundan dış kuvvet ürünüdür. Cevap C.

Doğru cevap: B — II

Doğu Anadolu, ortalama yükseltisi 2000 metreye yaklaşan, Türkiye'nin en yüksek ve en engebeli bölgesidir. Haritada II numaralı il Elazığ'dır; Elazığ, Yukarı Fırat yöresinde yer alan bir Doğu Anadolu Bölgesi ilidir. III numaralı Çorum Karadeniz, V numaralı Gaziantep ise Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde bulunduğu için doğru cevap olamaz. I numaralı Balıkesir Marmara, IV numaralı Konya ise İç Anadolu Bölgesi'ndedir. Cevap B.

Doğru cevap: A — Çukurova

Delta ovaları, bol alüvyon taşıyan akarsuların ağız kesiminde, deniz tabanının sığ ve gelgitin zayıf olduğu kıyılarda gelişir. Çukurova, Seyhan ile Ceyhan ırmaklarının Akdeniz kıyısında oluşturduğu, Türkiye'nin en geniş delta ovasıdır. B'deki Muş, C'deki Erzincan ve D'deki Elbistan ovaları kırıklar boyunca çöken alanlarda gelişmiş tektonik kökenli ovalardır. E'deki Konya Ovası ise kapalı havzada, eski göl tabanı üzerinde oluşmuştur; bu ovaların hiçbiri bir akarsuyun denize kavuştuğu kesimde bulunmaz. Cevap A.