İlk Türk Devletleri — Test 9

Doğru cevap: D — Yazılı kültüre ve yerleşik yaşama dayalı bir birikim edindikleri

Uygurlar şehirler kurup tarıma ve yerleşik hayata geçmiş, kendi alfabelerini geliştirerek zengin bir yazılı kültür oluşturmuştur; Moğolların onlardan yazı ve kâtip alması bu birikimin göstergesidir. Verilen bilgi yalnızca yazı ve bürokrasi alanını konu aldığından askerî bir üstünlük çıkarımı yapılamaz, bu yüzden C elenir. Göktürklerin kendi alfabesiyle yazıtlar diktiği bilindiğine göre "Moğollardan önce yazının bilinmediği" yargısı da yanlıştır ve A geçersizdir. Cevap D.

Doğru cevap: B — I ve II

I. Göktürk Devleti 552'de Bumin Kağan tarafından kurulmuş ve Türk adını devletin adı hâline getiren ilk siyasi yapı olmuştur; batı kanadını yöneten İstemi Yabgu ise önce Sasanilerle birlikte hareket ederek Akhun Devleti'ne son vermiştir. III. yargı yanlıştır: Orhun Yazıtları, 682'de Çin egemenliğine son verilerek kurulan II. Göktürk (Kutluk) Devleti döneminde, VIII. yüzyılın ilk yarısında dikilmiştir. Bu nedenle III'ü içeren C ve E seçenekleri elenir; I numaralı yargı doğru olduğundan "II ve III" diyen D de geçersizdir. Cevap B.

Doğru cevap: B — I ve II

Hazarlarda kağan ve yönetici çevre Museviliği benimsemiş, halk arasında ise Müslüman, Hristiyan ve Gök Tanrı inancına bağlı topluluklar bir arada yaşamıştır; Hazarlar ayrıca Kafkasya'da Araplarla uzun yıllar savaşarak bu yöndeki ilerleyişi durdurmuştur. III. yargı Hazarlara değil İdil (Volga) Bulgarlarına aittir: Almış Han, Abbasi halifesinin gönderdiği heyetle birlikte İslamiyet'i resmen kabul eden hükümdardır. Bu nedenle III'ü içeren C, D ve E seçenekleri elenir; II de doğru olduğundan "yalnız I" diyen A geçersizdir. Cevap B.

Doğru cevap: A — Yabgu

İkili teşkilatta doğu kanadını doğrudan kağan, batı kanadını ise ona bağlı yabgu yönetirdi; I. Göktürk Devleti'nde Bumin Kağan'ın kardeşi İstemi'nin yabgu unvanıyla batıyı yönetmesi bunun en bilinen örneğidir. Tegin, hanedanın erkek çocuklarına verilen unvandır ve bir yönetim kademesini değil hanedan üyeliğini gösterir. Tudun ise bağlı bölgelerde vergi toplamak ve denetim yapmakla görevli memurun unvanıdır, kağandan sonraki ikinci makam değildir. Cevap A.

Doğru cevap: D — Siyasi varlıklarına Kırgızların son vermesi

Kırgızlar 840 yılında Uygur Devleti'ne son vererek Ötüken'i ele geçirmiştir; Asya Hun Devleti Çin'in siyaseti ve hanedan içi mücadelelerle parçalanmış, I. Göktürk Devleti ise 630'da Çin egemenliğine girmiştir. Her iki devlet de İpek Yolu üzerindeki egemenlik için Çin ile savaşmış ve ikili teşkilat anlayışıyla doğu-batı biçiminde yönetilmiştir; bu nedenle A ve B ortak yöndür. Taht ve hanedan kavgaları da ikisinin zayıflamasında belirleyici olduğundan C ortak özelliktir. Cevap D.

Doğru cevap: E — Boylar arasında siyasi birliğin sağlanamaması

Bu topluluklar boy teşkilatı içinde dağınık biçimde yaşamış, tek bir hanedan çevresinde birleşemedikleri için sürekli bir merkezî otorite kuramamış, hatta sık sık birbirleriyle mücadele etmiştir; Peçeneklerin bir bölümünün Bizans ordusunda ücretli asker olarak yer alması bu dağınıklığın somut göstergesidir. Çin baskısı Orta Asya'nın doğusunda etkili olmuştur, Karadeniz'in kuzeyindeki bu topluluklar Çin ile komşu bile olmadığından B yanlıştır. Din de belirleyici bir ölçüt değildir: İslamiyet'i benimseyen Karahanlılar gibi devletlerin de benimsemeyen Göktürkler gibi devletlerin de kalıcı siyasi yapılar kurabildiği görülmüştür, bu yüzden D elenir. Cevap E.

Doğru cevap: C — Destanların olağanüstü ögeler içermesi ve sözlü olarak aktarılması

Destanlar kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarılırken değişmiş ve tarihî çekirdeğin üzerine olağanüstü ögeler eklenmiştir; Ergenekon Destanı'nda demir dağın eritilmesi, Oğuz Kağan Destanı'nda kahramanın doğuştan gelen olağanüstü nitelikleri bunun örnekleridir. Destanlarda Ötüken, Altaylar gibi yer adlarına ve boy adlarına sıkça rastlandığı için E yanlıştır. Alp Er Tunga, Manas ve Oğuz Kağan destanları Türkçe olarak derlenmiştir, dolayısıyla "tamamının yabancı dillerde yazıya geçirildiği" biçimindeki A seçeneği de gerçeğe aykırıdır. Cevap C.

Doğru cevap: A — Uygur yerleşmelerinde tapınak, saray ve sur kalıntılarına rastlanması

Uygurlar, Türk tarihinde yerleşik hayata geçişin en belirgin örneğidir: tapınak, saray ve surlarla çevrili şehirler kurmuş, tarımsal üretime yönelmişlerdir. Dolayısıyla bu kalıntılar konargöçerliğin değil, tam tersine yerleşikliğin kanıtıdır. Taşınabilir keçe çadır ile ekonominin hayvancılığa ve otlak arayışına dayanması konargöçerliğin doğrudan göstergeleridir, bu yüzden B ve E elenir. Ağır ve sabit yapılar yerine maden, halı ve deri gibi taşınabilir ürünlerin işlenmesi de aynı yaşam biçiminin sonucudur. Cevap A.

Doğru cevap: C — II. Göktürk Devleti

Kültigin (732) ve Bilge Kağan (735) anıtları, Bilge Kağan zamanında II. Göktürk (Kutluk) Devleti döneminde dikilmiştir; aynı gruptaki Tonyukuk Yazıtı da bu devlete aittir. Asya ve Avrupa Hunlarından günümüze ulaşmış Türkçe bir yazıt bulunmamaktadır. Uygurlardan kalan en tanınmış metin üç dilli Karabalgasun Yazıtı, Kırgızlardan kalanlar ise mezar taşı niteliğindeki Yenisey Yazıtları'dır. Cevap C.

Doğru cevap: B — Devleti kısa sürede yıkabilen taht mücadeleleri için zemin oluşmuştur.

Kut anlayışı yönetme yetkisini Tanrı'ya dayandırır; bu yetki hanedan kanıyla taşındığı için her erkek hanedan üyesi kendini taht adayı sayar ve bu durum sık taht kavgalarına, devletin bölünmesine zemin hazırlar. Kutun kalıtsal kabul edilmesi, hükümdarın halk oylamasıyla seçilmesini dışlar (C). Hanedan dışından kişilerin görev alması yasak değildi; Tonyukuk gibi devlet adamları en üst danışmanlık görevlerini yürütmüştür (D). Kut, hükümdara dinî bir meşruiyet kazandırdığı için E de bilgiyle çelişir. Cevap B.

Doğru cevap: C — I ve III

Mete Han ordusunu onluk sisteme göre düzenleyerek düzenli ve sürekli bir askerî yapı kurmuştur (I doğru). Asya Hunları ile Çin arasındaki çekişmenin temelinde İpek Yolu'nun denetimi ve Çin'den alınan vergiler yer alır (III doğru). Ancak Mete, Çin'i baskı altına alıp vergiye bağlamakla yetinmiş; kalabalık Çin nüfusu içinde erime tehlikesi nedeniyle ülkeyi yönetmeye girişmemiştir, bu yüzden II yanlıştır. Cevap C.

Doğru cevap: A — Konargöçer yaşamın hareket serbestliği ve kimliği koruduğu düşüncesi

Tonyukuk, surlu şehirlerde toplanmanın Türkleri hareket kabiliyetinden yoksun bırakacağını, yabancı tapınakların da Türk inanç ve kimliğini çözeceğini savunmuştur; itirazı hem askerî hem kültürel bir gerekçeye dayanır. Bozkırda sınırlı ölçüde tarım yapılıyordu, bu nedenle B kesin bir yargı olarak kurulamaz. Tonyukuk kurultayın yetkisini değil yerleşikliğin sonuçlarını tartışmıştır (C); Çin ile ticaretin yasaklanması da söz konusu edilmemiştir (D). Cevap A.

Doğru cevap: D — Hükümdarlarının "kağan" unvanını kullanmayı sürdürmeleri

Ordubalık gibi şehirlerin kurulması, tarıma yönelme, kitap çoğaltma ve tapınak mimarisiyle duvar resmi bırakma yerleşik düzenin doğrudan göstergeleridir; bunların hepsi yerinde durmayan bir topluluğun üretemeyeceği kalıcı yapılardır. "Kağan" unvanı ise Hunlardan Göktürklere kadar bütün bozkır devletlerinde görülen ortak bir siyasi gelenektir ve yaşam biçimiyle ilgili bir bilgi vermez. Bu nedenle yerleşikliğe kanıt olamaz. Cevap D.

Doğru cevap: E — Anadolu'da kalıcı bir Türk siyasi birliğinin kurulmuş olması

Kavimler Göçü Avrupa'da Roma'nın 395'te ikiye ayrılmasına, Batı Roma'nın 476'da yıkılıp feodal düzenin doğmasına, kıtanın etnik-siyasi haritasının değişmesine ve İlk Çağ'ın kapanmasına yol açmıştır. Anadolu'da Türk siyasi birliğinin kurulması ise 1071 Malazgirt Savaşı sonrasında başlayan sürecin ürünüdür; Hunların batıya hareketiyle ilgisi yoktur. Ayrıca Hunlar Anadolu'da kalıcı bir siyasi yapı kurmamıştır. Cevap E.

Doğru cevap: A — Merkezlerinin Orhun–Ötüken yöresinde olması ve Türkçe yazıt bırakmaları

Her iki devlet de Orhun–Ötüken yöresini merkez yapmış ve Türkçe yazıtlar bırakmıştır: II. Göktürk'ten Kültigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtları; Uygurlardan Karabalgasun ve Şine Usu yazıtları. Maniheizm yalnız Uygurların resmî dinidir (B); şehir kurup yerleşik düzene geçen de yalnız Uygurlardır (D). II. Göktürk Çin esaretine karşı verilen bağımsızlık savaşıyla kurulmuşken Uygurlar, Karluk ve Basmillerle birleşip bir Türk devletini yıkarak yönetimi almıştır (E); Uygurları yıkan Kırgızlar da Moğol değil Türk topluluğudur (C). Cevap A.