İnkılaplar — Test 9

Doğru cevap: B — Soyadı Kanunu'nun kabul edilmesi

Soyadı Kanunu 1934'te kabul edilmiştir; Tevhid-i Tedrisat 1924, Şapka Kanunu 1925, Harf İnkılabı 1928, Türk Dil Kurumu ise 1932 tarihlidir. Bu nedenle en geç gerçekleşen gelişme Soyadı Kanunu'dur.

Doğru cevap: C — 1937'de altı ilkenin anayasaya eklenmesiyle

Laiklik, 1937'de yapılan anayasa değişikliğiyle cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik ve inkılapçılıkla birlikte devletin nitelikleri arasına yazılmıştır. 1928'de yapılan değişiklikte anayasadan devletin dinine ilişkin ibare çıkarılmış, ancak laiklik olumlu bir ilke olarak metne eklenmemiştir; bu yüzden B laikleşme sürecinin bir aşamasıdır, anayasal güvence değildir. Halifeliğin kaldırılması ve Medeni Kanun laik düzenin kurulmasına katkı sağlamakla birlikte anayasa metnine ilişkin düzenlemeler olmadığından D ve E de yanlıştır. Cevap C.

Doğru cevap: A — Halkevleri

Halkevleri, Türk Ocakları'nın kapatılmasının ardından 19 Şubat 1932'de açılmış; dil ve edebiyat, güzel sanatlar, spor, halk dershaneleri, köycülük gibi kollarıyla halk eğitimini ve inkılapların tanıtılmasını üstlenmiştir. Millet Mektepleri 1928'de Harf İnkılabı'nın ardından okuma yazma öğretmek için açıldığı, Köy Enstitüleri ise 1940'ta kurulduğu için B ve C yanlıştır. Darülfünun 1933'te kapatılıp yerine İstanbul Üniversitesi kurulan yükseköğretim kurumudur; Türk Ocakları ise 1912'de kurulmuş ve 1931'de kapatılmıştır. Cevap A.

Doğru cevap: D — I ve III

Türk Medeni Kanunu 1926'da, laik ve çağdaş yapısı ile yakın tarihli oluşu gerekçesiyle İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak hazırlanmış ve mirasta kadın erkek eşitliğini getirmiştir; bu nedenle I ve III doğrudur. Şer'iyye Mahkemeleri ise Medeni Kanun'dan iki yıl önce, 1924'te kaldırılmıştır; iki gelişmenin aynı yıla ait olduğunu söyleyen II yanlıştır ve II'yi içeren B, C, E seçenekleri elenir. Mahkemelerin kaldırılmasıyla oluşan hukuki boşluk, yeni kanunların hazırlanmasını hızlandıran etkenlerden biri olmuştur. Cevap D.

Doğru cevap: B — Dinî etkiye dayalı ayrıcalıklı yapıların sona erdirilmesi

Tekke ve zaviyelerin kapatılması, kişilere dinî sıfat üzerinden toplumsal üstünlük ve nüfuz sağlayan yapıların ortadan kaldırılmasını, böylece yurttaşlar arasında eşitliğin ve laik toplum düzeninin güçlendirilmesini amaçlar. Eğitim kurumlarının tek çatı altında toplanması 1924 tarihli Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun konusudur, bu nedenle C yanlıştır. Düzenleme mezhep farklılıklarını tanımak bir yana bunlara dayalı örgütlenmeyi sona erdirdiğinden D de doğru değildir; amaç mali ya da turistik değil toplumsaldır. Cevap B.

Doğru cevap: A — Yabancı okulların Maarif Vekâleti denetimine alınması

Yabancı okulların Maarif Vekâleti'ne bağlanması, Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun sonucu olarak öğretim birliğini gösterir; bu, eğitim alanına ilişkin bir kanıttır ve hukuk birliğiyle doğrudan ilgisi yoktur. Buna karşılık Şer'iyye Mahkemeleri'nin kaldırılması, Mecelle'nin yürürlükten kalkması ve Medeni Kanun'un bütün yurttaşlara ayrım gözetmeksizin uygulanması, ülkede tek bir hukuk düzenine geçildiğini doğrudan kanıtlar. Azınlıkların Lozan'ın tanıdığı cemaat mahkemesi hakkından vazgeçmesi de aynı bütünleşmenin bir parçasıdır. Cevap A.

Doğru cevap: C — Birincisinin muhalefetten, ikincisinin ise istek üzerine doğması

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası 1924'te meclisteki muhalif milletvekillerinin girişimiyle kurulmuş; Serbest Cumhuriyet Fırkası ise 1930'da Atatürk'ün isteği üzerine Fethi Okyar tarafından kurulmuştur, aradaki temel fark budur. İkisi de Cumhuriyet'in ilanından sonra kurulduğu için A yanlıştır. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası Şeyh Sait İsyanı'nın ardından kapatılmış, Serbest Cumhuriyet Fırkası ise kendi kararıyla kapanmıştır; bu nedenle B de doğru değildir. Cevap C.

Doğru cevap: D — Ekonomide millî denetimin güçlendirilmesini sağlamak

Üç düzenleme de ekonominin kilit alanlarının yabancıların elinden alınıp ulusal denetime geçirilmesini hedefler: ulaşımda demir yolları millîleştirilmiş, Kabotaj Kanunu ile Türk karasularında taşıma hakkı Türk gemilerine verilmiş, para politikası ve banknot çıkarma yetkisi Merkez Bankası'nda toplanmıştır. Yabancı okulların denetimi Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun konusu olduğundan B yanlıştır. Tarımda makineleşme ve nüfus politikası ise ayrı başlıklardır ve bu üç düzenlemenin ortak amacını açıklamaz. Cevap D.

Doğru cevap: E — Savaş yıllarında azalan nüfusun artırılmak istenmesiyle

Onlarca yıl süren savaşlar nüfusu büyük ölçüde azaltmış ve ülkeyi salgın hastalıklarla baş başa bırakmıştır; bu nedenle Cumhuriyet'in ilk yıllarında nüfusu artırıcı ve halk sağlığını koruyucu bir politika izlenmiş, 1930'da Umumi Hıfzıssıhha Kanunu çıkarılmıştır. Sağlık hizmetleri yerel yönetimlere devredilmemiş, aksine Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekâleti eliyle merkezden yürütülmüştür; bu yüzden A yanlıştır. Dönemin Türkiye'si ağırlıklı olarak kırsal bir ülke olduğundan kentleşmenin tamamlandığını söyleyen B de gerçeğe aykırıdır. Cevap E.

Doğru cevap: B — Özel sermaye yetersizliği ve dünya bunalımının etkisi

Ülkede büyük sanayi yatırımlarını üstlenecek özel sermaye ve girişimci birikimi bulunmaması, buna 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın eklenmesiyle devlet eliyle sanayileşme yolu seçilmiş ve 1934'te I. Beş Yıllık Sanayi Planı uygulanmaya başlanmıştır. Aşar vergisi 1925'te kaldırılmış ve bir daha yürürlüğe konmamıştır, bu nedenle A yanlıştır. Kapitülasyonlar Lozan Antlaşması ile tümüyle kaldırıldığından C de gerçeğe aykırıdır; ayrıca dönemde yabancı sermaye tümüyle yasaklanmamış, belirli koşullarla kabul edilmiştir. Cevap B.

Doğru cevap: C — Halifeliğin kaldırılması

3 Mart 1924'te aynı gün çıkarılan kanunlarla halifelik kaldırılmış, Şeriye ve Evkaf Vekâleti ile Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekâleti kapatılmış ve Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edilmiştir. Türk Medeni Kanunu 17 Şubat 1926'da, Şapka Kanunu 25 Kasım 1925'te kabul edildiği için A ve B başka tarihlere aittir. Soyadı Kanunu 21 Haziran 1934, yeni Türk harflerinin kabulü ise 1 Kasım 1928 tarihli olduğundan D ve E de yanlıştır. Cevap C.

Doğru cevap: A — Öğretim kurumlarının tek bakanlığa bağlanması

3 Mart 1924 tarihli Tevhid-i Tedrisat Kanunu öğretim birliğini sağlamış; medreseler kapatılarak bütün okullar Maarif Vekâleti'ne bağlanmış, böylece ikili eğitim yapısına son verilmiştir. İlköğretimin zorunlu olduğu hükmü 1924 Anayasası'nda yer aldığı için C bu kanunun konusu değildir. Latin harflerine geçiş 1 Kasım 1928'de gerçekleşmiş; üniversite özerkliği ve yeni yükseköğretim kurumları ise 1933'teki üniversite düzenlemesiyle gündeme gelmiştir. Cevap A.

Doğru cevap: B — Cumhuriyetin ilan edilmesiyle

Meclis hükûmeti sisteminin yol açtığı hükûmet bunalımı, 29 Ekim 1923'te cumhuriyetin ilan edilmesi ve Teşkilat-ı Esasiye'de yapılan değişiklikle aşılmıştır; cumhurbaşkanı başbakanı görevlendirmiş, başbakan da bakanları belirleyerek kabine sistemine geçilmiştir. Saltanatın 1 Kasım 1922'de kaldırılması bu bunalımdan önceye ait olduğu için A yanlıştır; halifeliğin kaldırılması 3 Mart 1924'te ve başka bir gerekçeyle gerçekleşmiştir. 1924 Anayasası ise bunalımın çözümünden sonra, 20 Nisan 1924'te kabul edilmiştir. Cevap B.

Doğru cevap: D — Her ikisinde de yargının bağımsız mahkemelere ait olduğu kabul edilmiştir.

1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu yargı konusunda bir düzenleme içermemiş; savaş koşullarında yargı yetkisi de Meclis'te toplanmış ve İstiklal Mahkemeleri Meclis adına görev yapmıştır. Yargının bağımsız mahkemelerce kullanılacağı hükmü ilk kez 20 Nisan 1924 Anayasası'nda yer aldığı için "her ikisinde de" yargısı yanlıştır. Her iki metinde de egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu yazıldığı için A doğrudur; 1921'de yönetim biçimi belirtilmemiş, 1924'te devletin bir cumhuriyet olduğu açıkça yazılmıştır. 1924 Anayasası'nda yasama ve yürütme yetkileri Meclis'te toplanmayı sürdürdüğü için C ve E de doğrudur. Cevap D.

Doğru cevap: E — I ve II

1928'de yapılan anayasa değişikliğiyle "Devletin dini, Din-i İslâm'dır." hükmü ile milletvekili yemininde yer alan dinsel ifade metinden çıkarılmış, ancak laiklik bu değişiklikle anayasaya yazılmamıştır. Laiklik, devletin nitelikleri arasında 5 Şubat 1937'de yapılan değişiklikle anayasa metnine girmiştir. Bu nedenle I ve II doğru, III yanlıştır; 1928 ile 1937 düzenlemelerinin karıştırılması nedeniyle III'ü içeren C ve D seçenekleri elenir. Cevap E.