Atatürk Dönemi Dış Politika — Test 9

Doğru cevap: A — Lozan Antlaşması – Nasturi İsyanı – Şeyh Sait İsyanı – Ankara Antlaşması (1926, Musul)

Lozan 1923, Nasturi İsyanı 1924, Şeyh Sait İsyanı 1925, Musul'a ilişkin Ankara Antlaşması ise 1926 tarihlidir. Ankara Antlaşması'nı Lozan'dan önce gösteren sıralama, sorunun Lozan'dan artakalmış olması gerçeğiyle çelişir.

Doğru cevap: C — İtalya'nın Akdeniz'de yayılmacı bir politika izlemesi

1930'lu yıllarda Almanya'nın silahlanması, İtalya'nın Habeşistan'ı işgal edip Oniki Ada'daki askerî varlığını güçlendirmesi Akdeniz ve Boğazlar'ın güvenliğini tehdit eder duruma gelmiş; Türkiye bu nedenle Lozan'da askerden arındırılan Boğazlar'ın yeniden silahlandırılmasını istemiştir. Hatay'ın Türkiye'ye katılması 1939'da, Sadabat Paktı ise 1937'de gerçekleştiği için A ve D bu girişimden sonraki gelişmelerdir. Musul sorunu 1926'da çözülmüş olup Boğazlar'ın güvenliğiyle doğrudan bir bağı yoktur. Cevap C.

Doğru cevap: B — Sadabat Paktı

Sadabat Paktı, 8 Temmuz 1937'de Tahran'daki Sadabat Sarayı'nda Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalanmış; taraflar birbirlerinin sınırlarına saygı göstermeyi ve saldırıda bulunmamayı kabul etmiştir. Balkan Antantı 1934'te Atina'da Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya ile imzalandığı için A yanlıştır. Montrö Sözleşmesi 1936'da Boğazlar rejimini, Nyon Antlaşması ise 1937'de Akdeniz'de ticaret gemilerine yönelik saldırıları konu alır; ikisi de doğu komşularıyla yapılmış bir güvenlik antlaşması değildir. Cevap B.

Doğru cevap: B — Bir askerî bloka katılarak güvenlik güvencesi elde edilmesi

Türkiye 1930'lu yıllarda Avrupa bloklara ayrılırken hiçbir askerî bloka bağlanmamış, güvenliğini bölgesel antlaşmalar ve uluslararası hukuk yoluyla sağlamaya çalışmıştır; bu nedenle bloka katılma bir sonuç olarak gösterilemez. Balkan Antantı batı sınırını, Sadabat Paktı doğu sınırını güvence altına almış, Montrö Sözleşmesi ile Boğazlar'da asker bulundurma hakkı kazanılmıştır. Hatay'ın Türkiye'ye katılması da aynı dönemde yürütülen diplomasinin sonucudur. Cevap B.

Doğru cevap: A — İngiltere karşısında yalnız kalmak istememesiyle

Musul'un Milletler Cemiyeti kararıyla Irak'a bırakılması, Türkiye'yi İngiltere karşısında desteksiz bırakma tehlikesi doğurmuş; Türkiye 1925 sonunda Sovyetler Birliği ile dostluk ve saldırmazlık antlaşması imzalayarak dış politikada yalnızlığı önlemek istemiştir. Balkan Antantı 1934'te, Montrö Sözleşmesi 1936'da gündeme geldiğinden C ve D bu tarihten sonraki gelişmelerdir. Türkiye Boğazlar'daki egemenlik haklarından ödün vermemiş, Osmanlı borçlarının ödenmesi ise Lozan'daki düzenlemeye göre sürdürülmüştür. Cevap A.

Doğru cevap: D — İki ülke arasında 1930'da imzalanan antlaşmalarla

Sorun Milletler Cemiyeti'ne ve Uluslararası Adalet Divanı'na götürüldüğü hâlde sonuç alınamamış; çözüm 1930'da Türkiye ile Yunanistan arasında imzalanan antlaşmalarla gelmiştir. Bu antlaşmalarla İstanbul'daki Rumlar ile Batı Trakya'daki Türkler, yerleşme tarihlerine bakılmaksızın etabli sayılmış ve iki ülke ilişkileri normalleşmiştir; bu nedenle A ve B seçenekleri gerçeği yansıtmaz. Montrö Konferansı 1936'da yalnızca Boğazlar rejimini görüştüğünden C de doğru değildir. Cevap D.

Doğru cevap: E — I ve III

Balkan Antantı 1934'te Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında imzalanmıştır; her iki antlaşma da tarafların sınırlarına saygı ve saldırmazlık ilkesine dayandığı için I ve III doğrudur. Sadabat Paktı'nın tarafları Türkiye, İran, Irak ve Afganistan'dır; Suriye bu tarihte Fransız mandası altında bulunduğundan pakta taraf olmamıştır, bu nedenle II yanlıştır ve II'yi içeren B, C, D seçenekleri elenir. Bulgaristan ve Arnavutluk ise toprak istekleri nedeniyle Balkan Antantı'na katılmamıştır. Cevap E.

Doğru cevap: D — 1921 tarihli olanla Hatay'ın Türkiye'ye katılmasının kabul edildiği

20 Ekim 1921 tarihli Ankara Antlaşması ile İskenderun ve Hatay yöresi, özel bir yönetim tanınmak kaydıyla Fransız mandasındaki Suriye sınırları içinde bırakılmıştır; Hatay'ın Türkiye'ye katılması ancak 1939'da gerçekleşmiştir, bu nedenle D söylenemez. Aynı antlaşma Fransa ile imzalanmış ve Güney Cephesi'ndeki çatışmaları sona erdirmiştir. 5 Haziran 1926 tarihli Ankara Antlaşması ise İngiltere ile yapılmış, Musul Irak'ta kalmış ve Türkiye-Irak sınırı belirlenmiştir; dolayısıyla her iki antlaşma da güney sınırına ilişkin hükümler içerir. Cevap D.

Doğru cevap: E — Kapitülasyonların kaldırılması

Lozan Antlaşması ile kapitülasyonlar bütün sonuçlarıyla birlikte kaldırılmış, yabancılara tanınan adli ve ekonomik ayrıcalıklar sona ermiştir. Musul'un statüsü antlaşmada çözülememiş, Türkiye ile İngiltere arasındaki ikili görüşmelere bırakılmış ve ancak 1926 Ankara Antlaşması'yla sonuçlanmıştır; bu nedenle A yanlıştır. Lozan, Boğazlar'da Türkiye'nin başkanlığında uluslararası bir komisyon öngörmüş, yönetim Türkiye'ye 1936 Montrö Sözleşmesi'yle geçtiğinden B de yanlıştır. Hatay 1939'da anavatana katılmış, yabancı okullar sorunu ise Lozan'dan sonra yıllarca sürmüştür. Cevap E.

Doğru cevap: C — Yugoslavya

Balkan Antantı'nı Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya imzalamıştır; amaç Balkanlarda mevcut sınırların birlikte korunmasıdır. I. Dünya Savaşı'ndan yenilgiyle çıkıp sınır değişikliği isteyen Bulgaristan ile İtalya'nın etkisi altındaki Arnavutluk antanta katılmadığı için A ve B yanlıştır. İtalya, antantın kurulmasına yol açan yayılmacı tehdidin kaynağıdır; Sovyetler Birliği de antantın tarafı değildir, bu yüzden D ve E elenir. Cevap C.

Doğru cevap: A — Şeyh Sait İsyanı'nın yarattığı iç güvenlik sorunu

1925 Şubatında çıkan Şeyh Sait İsyanı ülke içinde ciddi bir güvenlik sorunu doğurmuş, henüz Kurtuluş Savaşı'ndan çıkmış olan Türkiye bu ortamda İngiltere ile yeni bir savaşa girmek istemediği için 5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması'yla Musul'un Irak'ta kalmasını kabul etmiştir. Türkiye 1926'da Milletler Cemiyeti üyesi değildi, üyelik 1932'de gerçekleştiği için B olanaksızdır. Sadabat Paktı 1937, Montrö Sözleşmesi 1936 tarihli olduğundan C ve E antlaşmadan sonraya aittir. Sovyetler Birliği ise 1925 Türk-Sovyet Dostluk ve Saldırmazlık Antlaşması'yla Türkiye'ye yakın durmuş, İngiltere'nin yanında yer almamıştır. Cevap A.

Doğru cevap: E — Musul sorununun çözüme kavuşturulması

Türkiye, Milletler Cemiyeti'ne cemiyet üyelerinin daveti üzerine 18 Temmuz 1932'de üye olmuştur. Musul sorununu sonuçlandıran Ankara Antlaşması 5 Haziran 1926'da imzalandığı için üyelikten öncedir. Balkan Antantı 1934, Montrö Sözleşmesi 1936, Sadabat Paktı 1937 ve Hatay Devleti 1938 tarihli olduğundan A, B, C ve D üyelikten sonra gelen gelişmelerdir. Cevap E.

Doğru cevap: D — Balkan Antantı'nın kurulmasına

1930 Ankara Antlaşması'yla mübadele dışında tutulanların kapsamına ilişkin anlaşmazlık çözülmüş, başlayan Türk-Yunan dostluğu 1934'te Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya'nın Balkan Antantı'nı kurmasını mümkün kılmıştır. Kapitülasyonların kaldırılması ve Osmanlı borçlarının paylaştırılması 1923 Lozan Antlaşması'na, Musul sorununun çözümü ise 1926'ya ait olduğu için C, E ve B bu yakınlaşmadan öncedir. Hatay'ın katılması 1939'da Fransa ile yürütülen süreçle gerçekleştiğinden A ile ilgisi yoktur. Cevap D.

Doğru cevap: A — Eğitimde tam bağımsızlığın sağlanmak istenmesiyle

1924 Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile bütün eğitim kurumları Maarif Vekâleti'ne bağlanmış, yabancı okullar da bu çerçevede Türk mevzuatının denetimine alınmıştır; amaç eğitimde tam bağımsızlık ve birliktir. Okullar kapatılmayıp denetime alındığı için C, öğretim birliği ilkesi tam da bu dönemde kurulduğu için E yanlıştır. Azınlıkların Lozan'la tanınan hakları korunmuş, yalnızca okulların devlet denetimine girmesi sağlandığından B de doğru değildir; kapitülasyonlar ise Lozan'la kaldırılmış olup yeniden tanınması söz konusu değildir. Cevap A.

Doğru cevap: D — Osmanlı'dan ayrılan devletlerin de borçtan sorumlu tutulduğunu

Lozan Antlaşması, Osmanlı borçlarını Osmanlı topraklarından pay alan devletler arasında bölüştürmüş; böylece Türkiye yalnızca kendi payından sorumlu tutulmuştur. Borç tamamen Türkiye'ye yüklenmediği için A, borçlar silinmediği için B yanlıştır. Ödeme Türk hükûmetinin sorumluluğuna bırakılmış, alacaklıların denetim organı olan Duyûn-ı Umûmiye İdaresi'nin Türkiye üzerindeki yetkisi sona ermiştir; bu yüzden C de doğru değildir. Milletler Cemiyeti'nin borç ödemeleriyle ilgili bir yetkisi hiç olmamıştır. Cevap D.