Anayasa Hukuku – Yargı — Test 5

Doğru cevap: C — 1961 Anayasası

Anayasa Mahkemesi, kanunların anayasaya uygunluğunu denetleyen bir yüksek mahkeme olarak ilk kez 1961 Anayasası ile kurulmuştur; 1982 Anayasası bu kurumu korumuş ve m.146 ve devamında yeniden düzenlemiştir. 1924 Anayasası döneminde kanunların anayasaya uygunluğunun yargısal denetimi bulunmuyordu. 1982 seçeneği ise mahkemenin kuruluşunu değil, mevcut düzenlemenin yer aldığı metni ifade eder.

Doğru cevap: B — Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısına

Anayasa m.69'a göre siyasi partilerin kapatılması, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının açacağı dava üzerine Anayasa Mahkemesince kesin olarak karara bağlanır. Cumhurbaşkanının Anayasa Mahkemesindeki yetkisi m.150 uyarınca iptal davası açmakla sınırlıdır, parti kapatma davası açamaz. Adalet Bakanı ise siyasi parti davalarında taraf sıfatına sahip değildir.

Doğru cevap: D — Olağan kanun yollarının tüketilmiş olması

Anayasa m.148/3'e göre bireysel başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır; bu kural, temel hak ihlallerinin öncelikle derece mahkemelerince giderilmesini amaçlar. Meclisten izin alınması ya da Adalet Bakanlığının görüş bildirmesi gibi bir koşul Anayasa'da yer almaz; aksi bir düzenleme mahkemeye erişim hakkını ortadan kaldırırdı. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının onayı da yalnızca parti davalarıyla ilgili bir yetkiyle karıştırılmaktadır.

Doğru cevap: B — Hâkimler ve Savcılar Kurulu

2017 değişikliğiyle Anayasa m.159'da düzenlenen kurulun adı Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu'ndan Hâkimler ve Savcılar Kurulu'na dönüşmüş, üye sayısı 22'den 13'e indirilmiştir. Diğer seçeneklerde yer alan adlandırmalar Türk anayasa hukukunda hiçbir dönemde kullanılmamıştır. Kurul, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kurulur ve iki daire hâlinde çalışır.

Doğru cevap: E — İdare mahkemesi

İdari yargıda genel görevli ilk derece mahkemesi idare mahkemesidir; vergi uyuşmazlıkları vergi mahkemelerinde görülür, bu kararların istinaf mercii bölge idare mahkemeleridir. Asliye hukuk mahkemesi ve sulh ceza hâkimliği adli yargı içinde yer alır. Uyuşmazlık Mahkemesi ise dava görmez; yalnızca yargı düzenleri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını çözer.

Doğru cevap: C — Kanunla

Anayasa m.142'ye göre mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir; bu kural tabii hâkim ilkesini tamamlar ve mahkemelerin idari işlemlerle kurulmasını engeller. Yönetmelik ve genelge gibi idari düzenlemelerle mahkeme kurulması m.37'deki güvenceye aykırı olurdu. Hâkimler ve Savcılar Kurulu ise mahkeme kuramaz; yalnızca hâkim ve savcıların özlük işlerini yürütür.

Doğru cevap: D — Yargının

Anayasa m.141'in son fıkrası davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılmasının yargının görevi olduğunu belirtir; bu hüküm makul sürede yargılanma hakkının anayasal dayanağıdır. Adalet Bakanlığı adalet hizmetlerinin idari yönüyle ilgilenir, yargılamanın süresinden anayasal olarak sorumlu tutulmamıştır. Meclisin görevi ise yargılama usullerini kanunla düzenlemekle sınırlıdır.

Doğru cevap: B — Yüce Divan sıfatıyla Anayasa Mahkemesinde

Anayasa m.148'e göre Anayasa Mahkemesi, Cumhurbaşkanını görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar; soruşturma açılması ise m.105'te öngörülen nitelikli çoğunluklarla Meclis kararına bağlıdır. Meclis yalnızca soruşturma aşamasında rol oynar, yargılama makamı değildir. Yargıtay ve ağır ceza mahkemesi ise Cumhurbaşkanının görev suçları bakımından yetkili değildir.

Doğru cevap: B — Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından

Sayıştay, Anayasa'nın 160. maddesi uyarınca denetimini Türkiye Büyük Millet Meclisi adına yapar. 6085 sayılı Sayıştay Kanunu'na göre Sayıştay Başkanı TBMM Genel Kurulunca gizli oyla seçilir; üyeler ise Sayıştay Genel Kurulunun belirlediği adaylar arasından TBMM Plan ve Bütçe Komisyonunca gizli oyla seçilir ve seçim sonuçları TBMM Genel Kurulunun bilgisine sunulur. Her iki seçim de TBMM bünyesinde yapıldığından doğru cevap Türkiye Büyük Millet Meclisi'dir. Hâkimler ve Savcılar Kurulu yalnızca adli ve idari yargı hâkim ve savcılarıyla ilgilenir, Sayıştay'a seçim yapmaz. Hazine ve Maliye Bakanlığı ise denetlenen idareler arasında yer aldığından böyle bir yetkisi olamaz.

Doğru cevap: C — 5 yıl

Anayasa m.69'a göre bir siyasi partinin temelli kapatılmasına beyan ve faaliyetleriyle sebep olan kurucuları dâhil üyeleri, Anayasa Mahkemesinin kapatmaya ilişkin kesin kararının Resmî Gazete'de gerekçeli olarak yayımlanmasından başlayarak beş yıl süreyle başka bir partinin kurucusu, üyesi, yöneticisi ve deneticisi olamazlar. On yıl seçeneği m.152'deki itiraz yasağı süresiyle karıştırılmaktadır. Üç yıl ise Anayasa'da bu konuda öngörülmemiş bir süredir.

Doğru cevap: E — Partinin Devlet yardımından kısmen veya tamamen yoksun bırakılmasına

Anayasa m.69'a göre Anayasa Mahkemesi, temelli kapatma yerine dava konusu fiillerin ağırlığına göre ilgili siyasi partinin Devlet yardımından kısmen veya tamamen yoksun bırakılmasına karar verebilir; bu karar da m.149 uyarınca toplantıya katılan üyelerin üçte iki çoğunluğunu gerektirir. Mahkemenin parti tüzüğünü değiştirmesi ya da idari para cezası vermesi gibi bir yetkisi yoktur. Milletvekilliğinin düşmesi ise m.84'te düzenlenen ayrı bir kurumdur.

Doğru cevap: A — Anayasaya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz

Anayasa m.90/5'e göre usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir ve bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz; ayrıca temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmalarla kanunlar çatışırsa andlaşma hükümleri esas alınır. Bu açık yasak nedeniyle iptal ve itiraz yollarını mümkün gören B ve C seçenekleri yanlıştır. Andlaşmaların idari yargıda iptali de söz konusu olamaz.

Doğru cevap: A — Anayasaya aykırı oldukları şeklinde anlaşılamaz ve yorumlanamaz

Anayasa m.174, devrim kanunlarının korunması başlığıyla, maddede sayılan inkılap kanunlarının Anayasaya aykırı olduğu şeklinde anlaşılamayacağını ve yorumlanamayacağını hükme bağlar; bu, fiilen bir denetim bağışıklığı sağlar. Bu nedenle esas veya şekil denetimini mümkün gören B ve D seçenekleri Anayasa'nın açık hükmüne aykırıdır. Danıştayın görüşü üzerine kanun değiştirilmesi ise yasama yetkisinin devri anlamına geleceğinden mümkün değildir.

Doğru cevap: D — Strazburg'a gitmeden önce tüketilmesi gereken bir iç hukuk yoludur

Anayasa m.148/3 ile getirilen bireysel başvuru, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki hakların önce ulusal düzeyde korunmasını amaçlar ve Strazburg'a başvurmadan önce tüketilmesi gereken etkili bir iç hukuk yolu olarak kabul edilmiştir. Bu yolun Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvuruyu tümüyle engellediğini söyleyen B yanlıştır. Bireysel başvuru mülkiyet hakkıyla sınırlı olmadığı gibi, Strazburg kararlarının temyiz mercii de değildir.

Doğru cevap: D — 1990

Türkiye, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ni 1954'te onaylamış, bireysel başvuru hakkını 1987'de tanımış, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin zorunlu yargı yetkisini ise 1990'da kabul etmiştir. Bu nedenle 1987 seçeneği bireysel başvuru hakkının tanınmasına, 1954 seçeneği ise Sözleşme'nin onaylanmasına aittir. 2012 ise Anayasa Mahkemesine bireysel başvurunun fiilen başladığı yıldır.