Türk – İslam Devletleri — Test 17

Doğru cevap: B — Sünni İslam birliğinin güçlendirilmek istendiğinin

Fatımiler Şii bir halifelik kurmuş ve Abbasi halifeliğine rakip olmuştu; Selahaddin Eyyubi'nin bu devlete son verip hutbeyi Abbasi halifesi adına okutması, İslam dünyasında Sünni birliği yeniden kurma çabasının açık işaretidir. Abbasi halifesi bu dönemde yalnızca dinî bir saygınlığa sahipti, siyasi otoritesi Selçuklulardan beri fiilen sona ermişti; hutbenin onun adına okunması siyasi gücünü geri kazandığı anlamına gelmez, bu yüzden D yanlıştır. Selahaddin Eyyubi 1187'de Hıttin'de Haçlıları yenip Kudüs'ü almış, yani Haçlılarla mücadeleyi sürdürmüştür; dolayısıyla C de bu gelişmeden çıkarılamaz. Cevap B.

Doğru cevap: A — Moğollar

Harzemşahlar, 1230 Yassı Çemen Savaşı'nda Anadolu Selçuklu–Eyyubi kuvvetlerine yenildikten sonra iyice zayıflamış, Celaleddin Harzemşah'ın 1231'de ölümüyle devlet Moğol istilası karşısında dağılmıştır. Karahıtaylar, Harzemşahların ortaya çıkışından önce Katvan Savaşı'yla Büyük Selçukluları yenen güçtür; Harzemşahlar zamanla Karahıtay üstünlüğünü kırmış, onlara son veren taraf olmuştur, bu yüzden B yanlıştır. Gazneliler ise 1040 Dandanakan Savaşı'ndan sonra Horasan'ı yitirmiş ve Harzemşahlardan çok önce tarih sahnesinden çekilmiştir. Cevap A.

Doğru cevap: C — Türkçeyi bilim ve öğretim dili hâline getirmek

Vezir Nizamülmülk'ün öncülüğünde 1067'de Bağdat'ta açılan Nizamiye Medreselerinde öğretim dili Arapça, edebiyat dili ise Farsça olmuştur; bu kurumların amaçları arasında Türkçeyi bilim dili yapmak yer almaz. Türkçeyi resmî ve edebî dil olarak kullanan devlet, aynı yüzyılda Kutadgu Bilig ve Divanü Lugati't-Türk'ün yazıldığı Karahanlılardır. Nizamiye Medreselerinde eğitim parasızdı, öğrencilere burs ve barınma sağlanıyordu; ayrıca dil, matematik ve astronomi dersleri de okutuluyordu, bu nedenle D ve E gerçek amaçlar arasındadır. Cevap C.

Doğru cevap: D — Divan-ı Tuğra — Şer'i davaların karara bağlanması

Divan-ı Tuğra (Divan-ı İnşa), devletin iç ve dış yazışmalarını yürüten ve fermanlara sultanın tuğrasını çeken birimdir; şer'i davalara bakan makam ise kadılıktır, örfi davalara da emir-i dad bakardı. Divan-ı İstifa maliyeden, Divan-ı İşraf ise mali ve idari işlemlerin usule uygunluğunu denetlemekten sorumlu olduğu için A ve B doğru eşleştirmelerdir. Divan-ı Mezalim, sultanın ya da görevlendirdiği kişinin başkanlığında toplanan ve haksızlığa uğrayanların başvurduğu en yüksek mahkeme niteliğindedir. Cevap D.

Doğru cevap: E — Denizcilikte Venedik'e karşı kesin bir üstünlük sağlandığına

Verilen bilgiler Anadolu Selçuklularının ticareti koruyup geliştirme politikasını ortaya koyar: Akdeniz'de Antalya, Karadeniz'de Sinop'un alınması iki denizde de etkinlik amacını, ticaret antlaşmaları yabancı tüccarlarla ilişkilerin yazılı kurallara bağlandığını, kervansaraylar ve zararın hazineden karşılanması ise yol güvenliğine verilen önemi gösterir. Buna karşılık metinde Venedik'le yapılmış bir deniz savaşından ya da üstünlükten söz edilmemekte, tersine Venedik'le antlaşma imzalandığı belirtilmektedir; bu yüzden denizcilikte üstünlük kurulduğu sonucuna varılamaz. Zarar karşılama uygulaması bugünkü devlet sigortacılığının erken bir örneği sayıldığı için A da metinden çıkarılabilir. Cevap E.

Doğru cevap: E — Meliklerin yanına verilen atabeylerin zamanla kendi devletlerini kurması

Atabeyler, eyaletlere gönderilen meliklerin eğitiminden ve bölgenin yönetiminden sorumlu komutanlardı; Melikşah'ın ölümünden sonra bunların bir bölümü bulundukları bölgede bağımsız hareket ederek Zengiler, Salgurlular gibi devletler kurmuştur. Bu durum merkezî otoritenin güçlü olduğunun değil, tam tersine parçalanmanın göstergesidir. İkta sistemiyle devletin hazineden para harcamadan çok sayıda atlı asker bulundurabilmesi ve devletin divanlar aracılığıyla düzenli biçimde yönetilmesi güçlü bir merkezî yapıya işaret ettiğinden A ve B elenir. Tuğrul Bey'in 1055'te Bağdat'a girip halifeyi koruma altına alması da Selçukluların İslam dünyasındaki siyasi önderliğini gösterir. Cevap E.

Doğru cevap: B — Tolunoğulları

Tolunoğulları, Abbasilerin Mısır valisi Tolunoğlu Ahmed'in bağımsızlığını ilan etmesiyle kurulmuş olup Mısır'da kurulan ilk Türk devletidir; aynı bölgede daha sonra İhşidler kurulmuştur. Karahanlılar Orta Asya'da kurulan ilk Müslüman Türk devletidir (A). Gazneliler Afganistan merkezli olup Hindistan yönünde genişlemiştir (C). Eyyubiler ve Memlükler ise Mısır'da Tolunoğullarından çok sonra, XII ve XIII. yüzyıllarda kurulmuştur (D, E). Cevap B.

Doğru cevap: A — Devletin son döneminde merkezî otoritenin askerî yenilgilerle çözüldüğü

Sultan Sencer'in Katvan'da Karahitaylara yenilmesi Büyük Selçukluların doğudaki itibarını sarsmış, onun ölümünden sonra devlet dağılmıştır; bu tablo merkezî otoritenin askerî yenilgilerle birlikte çözüldüğünü gösterir. Karahitaylar Müslüman olmayan bir topluluktur ve Selçuklu ordusuna katılmamıştır (B). Anadolu'nun Türkleşme süreci Katvan'dan çok önce, 1071 Malazgirt Savaşı'yla hız kazanmıştır (C). Katvan Bizans'a karşı değil Karahitaylara karşı yapıldığı için D de söylenemez. Cevap A.

Doğru cevap: C — Gazneliler Hindistan'da, Selçuklular Anadolu'da Türk-İslam varlığını yaymıştır.

Gazneli Mahmud'un Hindistan seferleri bölgede İslamiyet'in yayılmasını sağlarken, Büyük Selçukluların Malazgirt'le açtığı yol Anadolu'nun Türkleşmesini başlatmıştır; iki devletin katkısı bu eksende birbirini tamamlar. Her iki devlet de Sünni inancı benimseyip Abbasi halifeliğini desteklemiştir (A). Malazgirt'i yalnız Büyük Selçuklular kazanmış, Gazneliler Anadolu'ya hiç yerleşmemiştir (B). Dandanakan'dan sonra Büyük Selçuklu kurulmuş, Gazneliler ise bu savaştan önce kurulmuş olup savaşın kaybeden tarafıdır (D). Cevap C.

Doğru cevap: D — Halifeliğin siyasi otoritesi Selçuklulara geçmiş, halifelik dinî makam olmuştur.

Tuğrul Bey, Bağdat'a girerek halifeyi Şii Büveyhilerin baskısından kurtarmış; aldığı unvanla İslam dünyasının siyasi liderliği Selçuklulara geçmiş, halifelik yalnız dinî yetkiyle sınırlı bir makam durumuna gelmiştir. Selçuklular Sünni inancın savunucusudur; Büveyhilerle birleşmeleri söz konusu değildir (B). Büyük Selçukluların başkenti Bağdat değil, önce Rey sonra İsfahan olmuştur (C). Halifelik kaldırılmamış, korunarak Selçuklu himayesine alınmıştır (E). Cevap D.

Doğru cevap: E — Toprağın mülkiyetinin ikta sahibinin özel mülkü hâline gelmesi

İkta sisteminde toprağın mülkiyeti devlette kalır; ikta sahibine yalnız belirli bir bölgenin vergi geliri hizmet karşılığında tahsis edilir. Bu nedenle toprağın özel mülke dönüşmesi ikta sisteminin sonucu olarak gösterilemez. Sistem sayesinde hazineden nakit çıkmadan asker beslenmiş (A), topraklar işlenerek üretim sürdürülmüş (B), taşrada otorite ve güvenlik sağlanmış (C) ve verginin merkeze taşınma yükü azalmıştır (D). Cevap E.

Doğru cevap: B — Siyasi gücünü İslam dünyasında tanınan bir unvanla pekiştirmiştir.

Gazneli Mahmud, halifeden aldığı "sultan" unvanıyla İslam dünyasında tanınan bir siyasi meşruiyet elde etmiş; Hindistan seferleriyle de bölgede İslamiyet'in yayılmasına katkı sağlamıştır. Halifeliğe son verme değil, halifeyle iyi ilişki kurma söz konusudur (A). Gaznelilerde saray ve yazışma dili Farsça ile Arapça ağırlıklıdır (C). Malazgirt Savaşı'nı Alparslan kazanmış (D), Büveyhilerin baskısına ise Tuğrul Bey son vermiştir (E). Cevap B.

Doğru cevap: C — I ve II

Nizamiye Medreseleri 1067'de Bağdat'ta vezir Nizamülmülk'ün girişimiyle açılmıştır (I doğru); temel amaç Batıni ve Şii propagandaya karşı Sünni inancı savunacak ilim adamlarıyla devlet memuru yetiştirmekti (II doğru). Bu medreselerde eğitim parasızdı; öğrencilere burs, yatacak yer ve yemek sağlanıyordu. Gelir kaynağı öğrenci ücreti değil vakıflardı, bu nedenle III yanlıştır. Cevap C.

Doğru cevap: A — Şehzadeleri yönetim işlerinde yetiştirip devlet tecrübesi kazandırmak

Atabeylik, şehzadelere yönetim ve askerlik alanında deneyim kazandırmak, onları geleceğin hükümdarı olarak yetiştirmek amacıyla uygulanmıştır. Şehzadelerin taht hakkı hanedan üyeliğinden doğar; atabey görevlendirilmesi bu hakkı ortadan kaldırmaz (B). Atabey, şehzadenin yanında görev yapan bir devlet adamıdır; vergi düzeninin hanedan dışına çıkarılmasıyla ilgisi yoktur (C). Ordunun ikta sisteminden bağımsızlaştırılması da atabeylikle ilgili bir amaç değildir (D). Cevap A.

Doğru cevap: D — İkisi de Bizans'a karşı kazanılmış, Anadolu'nun Türkleşmesinde etkilidir.

1071 Malazgirt'te Alparslan Bizans'ı yenerek Anadolu'nun kapılarını açmış, 1176 Miryokefalon'da II. Kılıç Arslan Bizans'ın taarruz gücünü kırarak Anadolu'nun Türk yurdu olduğunu kesinleştirmiştir; ortak yönleri Bizans'a karşı kazanılmaları ve Türkleşme sürecindeki rolleridir. Miryokefalon'u Büyük Selçuklu değil Anadolu Selçuklu sultanı kazanmıştır (A). Malazgirt Haçlı Seferleri'nden önce yapılmıştır ve karşı tarafta Haçlılar yoktur (C). Moğol ordusu ise 1243 Kösedağ Savaşı'nda karşımıza çıkar (E). Cevap D.