Osmanlı Duraklama Dönemi — Test 9

Doğru cevap: A — II. Osman

Hotin Seferi'nde kapıkulu askerlerinin beklenen başarıyı gösterememesi üzerine yeni bir ordu kurmayı tasarlayan II. Osman (Genç Osman), 1622'de çıkan ayaklanmada tahttan indirilerek öldürülmüş ve kapıkulu askerlerince katledilen ilk Osmanlı padişahı olmuştur. IV. Murad tam tersine devlet otoritesini asker ve isyancılar üzerinde sertçe yeniden kurmuş, tahtta kalarak Revan ve Bağdat seferlerini düzenlemiştir. I. Mustafa ise iki kez tahta çıkarılıp indirilmiş, ancak öldürülmemiştir. Cevap A.

Doğru cevap: D — Adanın Doğu Akdeniz deniz yolları üzerinde bulunması

Girit, İstanbul ile Mısır arasındaki deniz yolunun tam üzerinde bulunur; adada üslenen Venedik gemilerinin Osmanlı ticaret ve hac gemilerine saldırması yüzünden ada 1645'te kuşatılmış, fetih ancak 1669'da Kandiye'nin alınmasıyla tamamlanmıştır. Kutsal İttifak, Girit'in fethinden çok sonra, 1683 II. Viyana bozgununun ardından Papa'nın girişimiyle kurulduğu için E anakroniktir. Mücadelenin nedeni maden zenginliği ya da asker kaynağı değil, deniz ticaret yollarının güvenliğidir; bu yüzden A ve C de elenir. Cevap D.

Doğru cevap: B — I ve II

Lakabını isyancıları gömdürdüğü kuyulardan alan Kuyucu Murad Paşa, I. Ahmed Dönemi'nde Celali hareketlerini sertçe bastırmış; Tarhuncu Ahmed Paşa ise Osmanlı maliyesinde gelir-gider dengesini gösteren ilk bütçeyi hazırlayarak açığı kapatmaya çalışmıştır. III. yargıdaki isim yanlıştır: Koçi Bey, devletin bozulma nedenlerini anlattığı risalesini IV. Murad'a sunmuştur ve bu yüzden "Osmanlı'nın Montesquieu'sü" diye anılır. Bu nedenle III'ü içeren C, D ve E elenir; II de doğru olduğundan "yalnız I" diyen A geçersiz kalır. Cevap B.

Doğru cevap: E — Her ikisinin de Osmanlı'nın toprak kazanmasıyla sonuçlandığı

Zitvatorok Antlaşması'yla Osmanlı Devleti toprak kaybetmemiş, ancak toprak da kazanmamıştır; Karlofça ile ise Macaristan ve Erdel Avusturya'ya, Mora ile Dalmaçya kıyıları Venedik'e, Podolya ve Ukrayna Lehistan'a bırakılarak Batı'da ilk büyük toprak kaybı yaşanmıştır. Dolayısıyla "her ikisinin de toprak kazanmayla sonuçlandığı" yargısı yanlıştır. Zitvatorok'ta Avusturya'nın ödediği yıllık vergi kaldırılmış ve arşidük protokolde padişaha denk sayılmıştır; bu, 1533'teki üstün konumun yitirildiğini gösterdiğinden B ve D doğrudur. Her iki antlaşmada da Avusturya taraf olduğu için A da söylenebilir. Cevap E.

Doğru cevap: C — Anadolu'da merkezî otoritenin daha da güçlenmesi

Celali İsyanları, ağır vergiler, tımar düzeninin bozulması ve asayişsizlik yüzünden çıkmış; can ve mal güvenliği kalmayan köylüler topraklarını bırakıp şehirlere göç etmiştir. Bu büyük çözülme üretimi düşürmüş, vergi gelirlerini azaltmış ve tımarlı sipahi sayısının erimesine yol açmıştır; yani sonuç merkezî otoritenin güçlenmesi değil, tam tersine zayıflamasıdır. İsyanların Kuyucu Murad Paşa gibi devlet adamlarınca sertçe bastırılması geçici bir düzen sağlamış, ancak bozulmanın asıl nedenlerini ortadan kaldırmamıştır. Cevap C.

Doğru cevap: C — Karlofça Antlaşması

1699 Karlofça Antlaşması ile Avusturya'ya Macaristan ve Erdel, Venedik'e Mora ile Dalmaçya kıyıları, Lehistan'a Podolya bırakılmış; Osmanlı Devleti ilk kez bu ölçüde toprak kaybettiği için antlaşma Duraklama Dönemi'nin sonu sayılır. 1606 Zitvatorok'ta toprak kaybı değil, Avusturya'nın ödediği verginin kaldırılması ve protokol eşitliği söz konusudur (A). 1664 Vasvar ile 1672 Bucaş, Osmanlı'nın toprak kazandığı antlaşmalardır (B, D). Kasr-ı Şirin ise İran ile doğu sınırını düzenleyen antlaşmadır (E). Cevap C.

Doğru cevap: B — Bugünkü Türkiye-İran sınırının temelini oluşturmuştur.

Kasr-ı Şirin Antlaşması, IV. Murat'ın Bağdat Seferi'nin ardından imzalanmış olup belirlediği sınır bugünkü Türkiye-İran sınırının temelini oluşturur; bu yönüyle Osmanlı tarihinin en uzun süre yürürlükte kalan antlaşması sayılır. Avusturya karşısındaki üstünlüğün sona ermesi 1606 Zitvatorok Antlaşması ile ilgilidir (A). Kutsal İttifak 1683 II. Viyana Kuşatması'nın ardından kurulmuştur (D). Kırım'ın Rusya'ya bırakılması ise XVIII. yüzyılın sonundaki gelişmelerin konusudur (E). Cevap B.

Doğru cevap: E — Sanayi Devrimi'nin Osmanlı üretimini çökertmesi

XVII. yüzyıl duraklamasının temel nedenleri arasında tımar düzeninin çözülüp iltizamın yaygınlaşması, şehzadelerin sancağa çıkma usulünün kaldırılmasıyla deneyimsiz padişahların tahta geçmesi, savaşların uzayıp gelir getirmemesi ve Avrupa'da güçlü merkezî devletlerin doğuşu yer alır. Sanayi Devrimi ise XVIII. yüzyılın sonlarında başlamış, Osmanlı üretimini XIX. yüzyılda etkilemiştir. Dönem bakımından uyuşmadığı için E duraklamanın nedeni olarak gösterilemez. Cevap E.

Doğru cevap: A — İsyanların ekonomik ve sosyal temellerini

Metinde anlatılan iltizam baskısı, aşırı vergi talebi ve olağanüstü vergiler Celali İsyanları'nın ekonomik-sosyal kökenini ortaya koyar; vergi yüzünden toprağını bırakan köylü bu isyanların insan kaynağını oluşturmuştur. İsyanlar bir mezhep hareketi değildir (B). Metinde dış devletlerin kışkırtmasına dair bir bilgi yoktur (C). Celaliler Anadolu'daki köylü ve levent gruplarıdır; kapıkulu isyanları ise İstanbul'da yaşanmıştır (D). Cevap A.

Doğru cevap: D — Merkeze bağlı ücretli asker ihtiyacının artıp hazine yükünün büyümesi

Tımarlı sipahi sayısının azalması, sefere götürülecek asker açığını kapatmak için merkeze bağlı ücretli birliklere yönelmeyi zorunlu kılmış; bu da hazineden yapılan nakit ödemeleri artırarak mali sıkıntıyı derinleştirmiştir. Yeniçeri Ocağı bu yüzyılda kaldırılmamış, tersine sayısı şişerek disiplinini yitirmiştir (A). XVII. yüzyılda Akdeniz'de Osmanlı üstünlüğü sarsılmaktadır (B). İltizam toprağın mülkiyetini değil vergi toplama hakkını devrettiği için E de yanlıştır. Cevap D.

Doğru cevap: C — Balkan halklarının bağımsızlık istemesi

Kapıkulu isyanlarının temelinde ulufelerin düzensiz ödenmesi, cülus bahşişi beklentisi, ocağa kanunsuz asker alınmasıyla bozulan disiplin ve devlet adamlarının kışkırtmaları yer alır; bunlar askerî ocağın iç sorunlarıdır. Balkan halklarının bağımsızlık talepleri ise milliyetçilik akımının etkisiyle XIX. yüzyılda öne çıkmış olup İstanbul'daki kapıkulu ayaklanmalarıyla ilgisi yoktur. Bu nedenle C neden olarak gösterilemez. Cevap C.

Doğru cevap: B — Kasr-ı Şirin (1639) – Mora ve Dalmaçya kıyılarının Venedik'e verilmesi

Kasr-ı Şirin Antlaşması Osmanlı Devleti ile İran arasında imzalanmış olup doğu sınırını düzenler; Mora ve Dalmaçya kıyılarının Venedik'e bırakılması ise 1699 Karlofça Antlaşması'nın hükmüdür. Bu nedenle B yanlış eşleştirmedir. Zitvatorok ile Avusturya'nın ödediği yıllık vergi kaldırılmıştır (A). Vasvar, Uyvar ve Novigrad'ı Osmanlı'da bırakmış (C); Bucaş ile Podolya Osmanlı'ya geçmiştir (D). Cevap B.

Doğru cevap: D — Islahatların çıkar çevrelerinin direnciyle karşılaştığını

Tarhuncu Ahmet Paşa'nın denk bütçe girişimi Osmanlı maliyesini düzeltmeye yönelik ilk ciddi denemelerden biridir; saray harcamalarını kısmaya kalkışınca tasfiye edilmesi, ıslahatların menfaati zedelenen çevrelerin direncine çarptığını gösterir. Girişimin başarısız olması mali sorunların sürdüğünü ortaya koyar (A). Söz konusu ıslahat askerî değil mali alandadır (B). Bütçe hazırlanabildiğine göre kavramın bilinmediği de söylenemez (C). Cevap D.

Doğru cevap: C — I ve II

Köprülü Mehmet Paşa, Çanakkale Boğazı'nı kapatan Venedik donanmasını uzaklaştırarak Bozcaada ve Limni'yi geri almıştır (I doğru). Köprülü Fazıl Ahmet Paşa döneminde uzun süren kuşatma tamamlanarak Girit Osmanlı topraklarına katılmıştır (II doğru). Köprülüler dönemi devlete yalnızca geçici bir toparlanma sağlamış; 1683 II. Viyana Kuşatması'nın ardından başlayan savaşlar Karlofça'ya kadar sürmüştür. Bu nedenle duraklamanın kalıcı biçimde sona erdiğini söyleyen III yanlıştır. Cevap C.

Doğru cevap: A — Osmanlı Devleti birden çok cephede uzun süreli bir savaşa sürüklenmiştir.

Kutsal İttifak'ın kurulması ve Rusya'nın da katılması Osmanlı Devleti'ni Orta Avrupa, Mora ve Azak gibi farklı cephelerde on altı yıl süren bir savaşa sokmuştur. Avrupa devletleri birleştiğine göre B bilginin tersini söyler. Avusturya ittifakın öncüsüdür; Osmanlı ile ittifak kurmamıştır (C). Savaşlar 1699 Karlofça Antlaşması'yla büyük toprak kayıplarıyla sonuçlandığı için D de yanlıştır. Cevap A.