Osmanlı Gerileme Dönemi — Test 9

Doğru cevap: C — Devletin acil nakit ihtiyacını peşin ödemelerle karşılamak

Malikâne uygulamasında bir mukataanın vergi gelirini toplama hakkı, peşin bir bedel karşılığında kaydıhayat şartıyla yani ömür boyu kişiye devredilir; esham uygulamasında ise mukataanın yıllık geliri paylara bölünüp bu paylar satılır. İkisinde de devlet gelecekteki vergi gelirini bugünden peşin paraya çevirerek savaş harcamalarından doğan nakit sıkıntısını gidermeye çalışır. Bu uygulamalar tımar düzenini canlandırmaz, tersine onun çözülüşünü hızlandırdığı için A yanlıştır. Osmanlı Devleti ilk dış borcu 1854'te Kırım Savaşı sırasında aldığından D anakroniktir. Cevap C.

Doğru cevap: A — Rusya'nın Karadeniz yoluyla sıcak denizlere inmek istemesi

Rusya, Çar I. Petro'dan itibaren Karadeniz ve Balkanlar üzerinden açık denizlere ulaşmayı devlet politikası hâline getirmiş; Azak, Kırım ve Boğazlar bu politikanın hedefleri olmuştur. Prut'tan Küçük Kaynarca'ya, Kırım'ın ilhakından Yaş Antlaşması'na kadar bütün mücadeleler bu eksende gelişmiştir. Kapitülasyonlar Osmanlı'nın yabancı devletlere tanıdığı ayrıcalıklardır, Rusya'dan alınmış bir ayrıcalık söz konusu olmadığından B anlamsızdır. Hint Okyanusu rekabeti ise XVI. yüzyılda Portekiz'le yaşanmıştır ve Rusya ile ilgisi yoktur, bu yüzden C de elenir. Cevap A.

Doğru cevap: B — I ve II

Küçük Kaynarca ile Kırım siyasi bakımdan bağımsız sayılmış, halkı dinî konularda Osmanlı halifesine bağlı kalmıştır; ayrıca Rusya'ya tanınan hükümler, sonraki yüzyılda Ortodoksların koruyuculuğu iddiasına dayanak yapılmıştır. III. yargı yanlıştır: antlaşma Rusya'ya Karadeniz'de ticaret gemisi bulundurma ve bu gemilerin Boğazlardan geçmesi hakkını vermiştir; savaş gemilerinin geçişi söz konusu değildir ve Boğazların statüsü ancak 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi'yle çok taraflı biçimde düzenlenmiştir. Bu nedenle III'ü içeren C, D ve E elenir; II de doğru olduğundan A geçersizdir. Cevap B.

Doğru cevap: E — İngiltere

XVIII. yüzyılda Osmanlı Devleti kuzeyde Rusya (Prut, 1768-1774, 1787-1792), batıda Avusturya (Pasarofça, Belgrad, Ziştovi) ve Venedik (Pasarofça ile sona eren savaş) ile, doğuda ise İran ile savaşmıştır. İngiltere bu yüzyılda Osmanlı ile savaşmamış, tersine 1739 Belgrad görüşmelerinde Fransa gibi devletlerin yürüttüğü diplomasi ortamında Osmanlı ile ticari ilişkilerini sürdürmüştür; İngiltere ile ilk çatışma XIX. yüzyılın başındadır. Venedik ile yapılan son antlaşma da 1718 Pasarofça olduğundan C bu yüzyıla aittir. Cevap E.

Doğru cevap: D — Rusya ile yapılan savaşın ağır bir yenilgiyle sonuçlanması

Lale Devri'nin sonunu getiren Patrona Halil İsyanı, saray çevresindeki lüks ve imar harcamalarına duyulan tepki, esnaf ve yeniçeriler arasındaki hoşnutsuzluk, yenilik karşıtı çevrelerin kışkırtması ve İran cephesinden gelen olumsuz haberlerin birleşmesiyle çıkmıştır. İsyanın yaşandığı yıllarda Osmanlı Devleti Rusya ile savaş hâlinde değildir: Rusya ile 1711 Prut Savaşı Osmanlı lehine sonuçlanmış, yeni savaş ise ancak 1768'de başlamıştır; bu yüzden D bir neden olamaz. İsyan sonunda III. Ahmed tahttan indirilmiş, sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa öldürülmüştür. Cevap D.

Doğru cevap: C — Pasarofça Antlaşması

Lale Devri, 1718 Pasarofça Antlaşması ile 1730 Patrona Halil İsyanı arasındaki, Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın sadrazamlığındaki barış ve yenileşme dönemidir. 1699 Karlofça, Duraklama Dönemi'ni kapatan antlaşmadır ve Lale Devri'nden yirmi yıl öncedir (A). 1700 İstanbul Antlaşması Rusya ile yapılmış olup Azak Kalesi'nin Rusya'ya bırakılmasıyla ilgilidir (B). 1739 Belgrad Antlaşması Lale Devri'nden sonra, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ise çok daha ileri bir tarihte imzalanmıştır (D, E). Cevap C.

Doğru cevap: D — Nizam-ı Cedid adıyla yeni bir ordunun kurulması

Nizam-ı Cedid ordusu, Lale Devri'nden çok sonra III. Selim Dönemi'nde (1789-1807) kurulmuştur; bu nedenle Lale Devri yenilikleri arasında sayılamaz. Matbaanın 1727'de İbrahim Müteferrika tarafından kurulması Lale Devri'nin en bilinen yeniliğidir (A). Yalova kâğıt imalathanesi ile İstanbul'daki kumaş atölyesi de bu dönemde açılmıştır (B). Tulumbacı ocağının kurulması ve Yirmisekiz Çelebi Mehmed'in Paris'e geçici elçi olarak gönderilmesi yine Lale Devri uygulamalarıdır (C, E). Cevap D.

Doğru cevap: A — Kırım'ın dinî bakımdan Osmanlı halifesine bağlı bırakılması

Küçük Kaynarca'da Kırım'a siyasi bağımsızlık verilirken halkının dinî bakımdan Osmanlı halifesine bağlı kalması kabul edilmiştir; bu hüküm padişahın halifelik yetkisinin antlaşma metnine girmesi, yani korunan bir hak olduğu için egemenliğin zedelenmesine kanıt olamaz. Rusya'nın İstanbul'da daimî elçi bulundurması ve Ortodokslar üzerinden iç işlere müdahale imkânı elde etmesi doğrudan egemenlik kaybıdır (B). Karadeniz'in Osmanlı gölü olma özelliğini bitiren serbest dolaşım ile Rusya'ya kapitülasyon tanınması ekonomik bağımsızlığı sınırlamıştır (C, D). Savaş tazminatı ödenmesi de yenilginin ağırlığını gösterir (E). Cevap A.

Doğru cevap: B — Kırım'ın Rusya'ya ait olduğunun Osmanlı Devleti tarafından kabul edilmesi

1792 Yaş Antlaşması'nda Dinyester Nehri sınır kabul edilmiş ve 1783'te Rusya'nın ilhak ettiği Kırım'ın Rus toprağı olduğu Osmanlı Devleti tarafından resmen tanınmıştır; Küçük Kaynarca'da Kırım'a yalnızca bağımsızlık verilmişti, Rusya'ya bırakılmamıştı. Kapitülasyon hakkı, Karadeniz'de serbest ticaret, daimî elçilik ve savaş tazminatı ise 1774 Küçük Kaynarca'nın hükümleridir; dolayısıyla "farklı olan" hüküm bunlar olamaz (A, C, D, E). Cevap B.

Doğru cevap: E — İrad-ı Cedid Hazinesi

III. Selim, Avrupa tarzında eğitilen Nizam-ı Cedid askerlerinin giderlerini karşılamak için İrad-ı Cedid Hazinesi'ni kurmuş, bu hazineye bazı vergi gelirlerini ve boşalan tımarların gelirini aktarmıştır. Darphane-i Amire para basımıyla görevli kurumdur (A). Hazine-i Hassa padişahın özel hazinesi olup XIX. yüzyılda kurumsallaşmıştır (B). Tersane-i Amire Hazinesi donanmanın giderleriyle ilgilidir (C). Enderun Hazinesi ise sarayın iç hazinesidir (D). Cevap E.

Doğru cevap: C — I ve II

III. Selim 1793'te Londra, Paris, Viyana ve Berlin'de daimî elçilikler açtırmıştır; bu, Osmanlı diplomasisinde kalıcı temsilin başlangıcıdır (I doğru). Nizam-ı Cedid yalnız yeni ordunun adı değildir; maliye, ticaret, eğitim ve yönetim alanını da kapsayan genel yenileşme programını anlatır (II doğru). Mühendishane-i Bahri-i Hümayun ise 1773'te, yani III. Selim'in tahta çıkışından on altı yıl önce açılmıştır; onun döneminde açılan okul kara ordusuna subay yetiştiren Mühendishane-i Berri-i Hümayun'dur (1795). Bu nedenle III yanlıştır ve III'ü içeren seçenekler elenir (B, D, E). Cevap C.

Doğru cevap: B — Osmanlı Devleti diplomatik destek karşılığında ekonomik ayrıcalık vermiştir.

Metin, bir siyasi hizmetin (arabuluculuk) bedelinin ticari ayrıcalıkların kalıcılaştırılmasıyla ödendiğini göstermektedir; 1740 kapitülasyonları padişah değiştikçe yenilenme koşulundan çıkarılıp süreklilik kazanmıştır. Metinde ortak savaş ya da ittifak bilgisi yoktur (A). Kapitülasyonlar ilk kez 1740'ta değil, çok daha önce verilmiştir; 1740'ta yapılan yalnızca sürekli hâle getirilmesidir (C). Belgrad Antlaşması'yla Osmanlı Devleti Belgrad'ı geri almıştır, toprak kaybı söz konusu değildir (D). Toprak bütünlüğünün güvence altına alınmasına ilişkin bir hüküm de metinde geçmemektedir (E). Cevap B.

Doğru cevap: D — Rusya bu savaşın sonunda Ege Denizi'nde kalıcı bir üs elde etmiştir.

Metin yalnızca Rus donanmasının Ege'ye ulaşıp Çeşme'de Osmanlı donanmasını yaktığını bildirir; savaşın sonunda Rusya'nın Ege'de kalıcı bir deniz üssü kazandığına dair bir bilgi vermez ve 1774 Küçük Kaynarca'da böyle bir üs de verilmemiştir. Baltık'tan Ege'ye uzanan seferin başarıyla tamamlanması Rus donanmasının menzil ve kabiliyetini gösterir (A). Limanda demirli bir donanmanın yakılması hazırlıksızlığa işaret eder (B). Düşman donanmasının Ege'de serbestçe hareket etmesi kıyı güvenliğinin bozulduğunu, donanmanın yok olması da savaşın Osmanlı aleyhine geliştiğini gösterir (C, E). Cevap D.

Doğru cevap: A — Nizam-ı Cedid ordusunun kurulması

Avrupa tarzında eğitilip donatılan Nizam-ı Cedid ordusu III. Selim Dönemi'nde, Levent ve Selimiye kışlalarında teşkilatlandırılmıştır. Sekban-ı Cedid Ocağı, III. Selim'in tahttan indirilmesinden sonra 1808'de Alemdar Mustafa Paşa'nın girişimiyle II. Mahmud Dönemi'nde kurulmuştur (B). Eşkinci Ocağı, Yeniçerileri yeni usulde eğitmek amacıyla 1826'da kurulmuş ve Vaka-i Hayriye'ye yol açmıştır; Asakir-i Mansure-i Muhammediye de Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasının ardından aynı yıl oluşturulmuştur (C, D). Redif birlikleri ise 1834'te taşrada kurulan yedek kuvvetlerdir (E). Cevap A.

Doğru cevap: E — Humbaracı Ocağı'nın düzenlenip subay yetiştiren bir okul açılması

Fransız asıllı Humbaracı Ahmet Paşa, I. Mahmud Dönemi'nde Humbaracı Ocağı'nı Avrupa usulüne göre yeniden düzenlemiş; bu ocağa subay yetiştirmek üzere 1734'te Hendesehane (Kara Mühendishanesi) açılmıştır. Mühendishane-i Bahri-i Hümayun 1773'te, onun döneminden sonra kurulmuştur (A). Matbaanın kurulması Lale Devri'nde İbrahim Müteferrika'nın işidir (B). Nizam-ı Cedid ordusu III. Selim, Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılıp yerine yeni ordunun kurulması ise II. Mahmud Dönemi'ne aittir (C, D). Cevap E.