Osmanlı Kültür ve Medeniyeti — Test 13

Doğru cevap: D — Köklü ailelerin etkisinin azalıp merkeziyetçiliğin artmasına

Enderun'da yetişenler doğrudan padişaha bağlı, servet ve nüfuzunu hanedandan alan kadrolardır; bu kişilerin sadrazamlığa kadar yükselmesi, kuruluş yıllarında etkili olan köklü Türk ailelerinin ağırlığını azaltmış ve padişah merkezli bir yönetim anlayışını güçlendirmiştir. Şeyhülislam ve kazaskerler ilmiye sınıfından gelmeye devam ettiği için ulemanın yönetimden tümüyle uzaklaştırıldığını söyleyen B yanlıştır. Ayanların güçlenmesi ise XVIII. yüzyılda merkezî otoritenin zayıflamasıyla ortaya çıkan çok daha geç bir gelişmedir. Cevap D.

Doğru cevap: D — İltizamın yaygınlaşmasıyla üretici üzerindeki baskının arttığı

Tımarda toprağın vergi geliri, asker yetiştirme ve hizmet karşılığında sipahiye bırakılır; iltizamda ise bu gelir, peşin bir bedel karşılığında açık artırmayla mültezime devredilir. Ödediği parayı fazlasıyla çıkarmak isteyen mültezimin köylüden daha çok vergi toplamaya çalışması, üretici üzerindeki baskıyı artırmıştır. Açık artırma iltizama özgü olduğundan A, asker besleme ise tımara özgü olduğundan B yanlıştır; devlete peşin nakit sağlayan da tımar değil iltizamdır, bu yüzden C de elenir. Her iki sistem Müslim-gayrimüslim ayrımı gözetmeksizin uygulandığından E geçersizdir. Cevap D.

Doğru cevap: E — Cerrahiyetü'l-Haniyye — Ali Kuşçu

Resimli bir cerrahi kitabı olan Cerrahiyetü'l-Haniyye, Amasya'da yetişen hekim Sabuncuoğlu Şerefeddin'in eseridir; Ali Kuşçu ise Fatih Sultan Mehmed'in daveti üzerine İstanbul'a gelen ve astronomi ile matematik alanında çalışan bilgindir, tıp alanında böyle bir eseri yoktur. Kitab-ı Bahriye, Akdeniz kıyılarını ve limanlarını anlatan denizcilik eseriyle Piri Reis'e; Mir'atü'l-Memalik ise Hint Deniz Seferleri sırasında yaşadıklarını anlatan Seydi Ali Reis'e aittir, bu yüzden A ve B doğru eşleştirmelerdir. Coğrafya kitabı Cihannüma da Kâtip Çelebi'nin eseridir. Cevap E.

Doğru cevap: E — Vergi toplama hakkının açık artırmayla kişilere devredilmesi

Vergi toplama hakkının açık artırmayla mültezimlere devredilmesi, yani iltizam usulü, devletin üretici ve vergi kaynağı üzerindeki doğrudan denetimini zayıflatmış; tımar düzeninin bozulmasıyla yaygınlaşarak taşrada nüfuzlu kişilerin güçlenmesine yol açmıştır, dolayısıyla merkeziyetçiliğin değil çözülmenin göstergesidir. Kadıların merkezden atanması ve süreli görevlendirilmesi yerelde kalıcı güç odakları oluşmasını engeller, tahrir defterleri ise ülkenin bütün vergi kaynaklarının merkezce bilinmesini sağlar; bu yüzden A ve B kanıt niteliğindedir. Toprağın mülkiyetinin devlette olması da merkezin ekonomik denetimini pekiştirir. Cevap E.

Doğru cevap: B — I ve II

Kapıkulu askerleri doğrudan padişaha bağlı, sürekli ve maaşlı bir güçtür; üç ayda bir ulufe alırlar ve büyük bölümü devşirme yoluyla toplanıp Acemi Ocağı'nda yetiştirilirdi. III. yargı ise Kapıkulu'na değil tımarlı sipahilere aittir: dirlik sahibi sipahi, kendisine ayrılan toprağın vergi geliriyle geçinir ve bu gelirle cebelü denilen atlı askerleri beslerdi. Bu nedenle III'ü içeren C, D ve E elenir; II de doğru olduğundan "yalnız I" diyen A geçersiz kalır. Cevap B.

Doğru cevap: A — Çift bozan vergisi

Miri arazi düzeninde köylü, toprağı işlemekle yükümlüdür; mazeretsiz olarak üç yıl üst üste boş bırakan kişiden çift bozan (leventlik) vergisi alınır ve toprak başkasına verilirdi. Bu uygulamanın amacı üretimin sürekliliğini ve vergi gelirlerini korumaktı. Ağnam, koyun ve keçi gibi küçükbaş hayvanlardan alınan vergidir; cizye ise askerlik yapmayan gayrimüslim erkeklerden alınan şer'i bir vergidir, toprakla ilgisi yoktur. Avarız da savaş gibi olağanüstü durumlarda halktan toplanan örfi bir vergidir. Cevap A.

Doğru cevap: C — Fatih Sultan Mehmed

Fatih Sultan Mehmed'den itibaren padişahlar Divan toplantılarına bizzat başkanlık etmeyi bırakmış, toplantıları kafes arkasından izlemiş ve başkanlığı veziriazama bırakmıştır. Orhan Bey ve I. Murad dönemlerinde divan henüz kurumsallaşmamıştı ve toplantılara hükümdar başkanlık ediyordu (A, B). Kanuni Dönemi'nde uygulama zaten yerleşmiş durumdadır (D). III. Selim ise Divan'ın etkisini yitirdiği çok daha sonraki bir dönemin padişahıdır (E). Cevap C.

Doğru cevap: C — Selimiye Camii

Mimar Sinan, Edirne'deki Selimiye Camii'ni ustalık eseri olarak tanımlamıştır; tek kubbeyi sekiz ayak üzerine oturtan bu yapı klasik Osmanlı mimarisinin zirvesi sayılır. Sinan Şehzade Camii'ni çıraklık, Süleymaniye Camii'ni ise kalfalık eseri olarak nitelemiştir (A, B). Sultan Ahmet Camii Sinan'ın öğrencisi Sedefkâr Mehmed Ağa'nın eseridir (D). Fatih Camii ise Sinan'dan çok önce, XV. yüzyılda yapılmıştır (E). Cevap C.

Doğru cevap: A — Has - Zeamet - Tımar

Yıllık geliri 100.000 akçenin üzerinde olan dirliklere has, 20.000-100.000 akçe arasındakilere zeamet, 3.000-20.000 akçe arasındakilere tımar denir; bu nedenle doğru sıralama Has-Zeamet-Tımar biçimindedir. Tımarı en büyük dirlik gibi gösteren sıralamalar bu gelir ölçütüne aykırıdır (B, D). Zeameti hasın üstüne koyan sıralamalar da yanlıştır (C, E). Cevap A.

Doğru cevap: D — Paşmaklık

Geliri padişahın kızlarına, hanım sultanlara ve valide sultanlara ayrılan miri topraklara paşmaklık denir. Ocaklık, geliri kale muhafızlarının ve tersane giderlerinin karşılanmasına ayrılan topraktır (A). Yurtluk, sınır bölgelerindeki askerî görevlilere hizmetleri karşılığında tahsis edilen topraktır (B). Mukataa arazisi, geliri doğrudan hazineye aktarılan topraktır (C). Malikâne ise bir kişiye kaydıhayat şartıyla bırakılan gelir kaynağıdır (E). Cevap D.

Doğru cevap: B — Kamu hizmetlerinin önemli bölümünün hazine dışından karşılanması

Vakıflar, bağışlanan gelir kaynaklarıyla kendi giderlerini karşılayan kurumlar olduğu için eğitim, sağlık, sosyal yardım ve bayındırlık hizmetlerinin önemli bölümü doğrudan hazineye yüklenmemiştir. Devletin bütün vergi gelirlerinin vakıflara aktarılması gibi bir uygulama yoktur (A). Vakfedilen mallar alınıp satılamaz, bu onların temel hukuki özelliğidir (C). Devletin bu alanlardan çekilmesini yasaklayan bir düzenleme söz konusu değildir (D). Hazine gelirleri yalnız askerî harcamalara ayrılmamış, yönetim ve saray giderleri de bu gelirlerden karşılanmıştır (E). Cevap B.

Doğru cevap: A — I ve II

Şer'i hukukun dört temel kaynağı Kur'an, sünnet, icma ve kıyastır (I doğru). Örfi hukuk padişahın ferman ve kanunnamelerine dayanır; ancak şer'i hükümleri değiştiremez, onların boş bıraktığı alanı düzenler (II doğru). Devletin ilk genel kanunnamesi ise Fatih Sultan Mehmed Dönemi'nde hazırlanan Kanunname-i Ali Osman'dır; Kanuni Dönemi'ndeki kanunnameler bu geleneğin gelişmiş biçimidir. Bu nedenle III yanlıştır ve onu içeren seçenekler elenir (C, D, E). Yalnız I diyen seçenek de doğru olan II'yi dışarıda bıraktığı için eksiktir (B). Cevap A.

Doğru cevap: E — Sancaktaki askerî kuvvetlere komuta etmek

Kaza biriminin başındaki kadı hem yargı hem de bugünkü belediye ve noterlik işlerine benzer görevleri yürütürdü; askerî komuta yetkisi ise sancakbeyine aitti. Dava görüp hüküm vermek kadının asli işidir (A). Nikâh, miras ve vasiyet işlemleri kadı sicillerine kaydedilirdi (B). Vakıfların denetimi ve narhın uygulanmasının gözetimi de kadının sorumluluğundadır (C, D). Cevap E.

Doğru cevap: B — Muhtesip

Çarşı ve pazarlarda ölçü-tartı denetimi yapan, narha uymayan esnafı cezalandıran görevli ihtisap teşkilatına bağlı muhtesiptir. Subaşı, dirlik bölgelerinde güvenlik ve vergi toplama işleriyle ilgilenen görevlidir (A). Kapan emini, şehre gelen hububat gibi malların kapan denilen toptan satış yerinde kaydını tutar (C). Kethüda esnafın kendi içinden seçtiği, loncayı devlete karşı temsil eden kişidir (D). Çavuş ise divan kararlarının bildirilmesi ve düzenin sağlanmasıyla görevlidir (E). Cevap B.

Doğru cevap: E — Tımarlı sipahiler

Tımarlı sipahiler, dirlik gelirleriyle geçinen ve taşrada yaşayan eyalet askerleridir; maaşlı ve merkezde konuşlanmış Kapıkulu ocaklarının içinde yer almazlar. Acemi Ocağı devşirilen gençlerin eğitildiği ocaktır, Yeniçeri Ocağı ise bu ocaktan beslenen asıl piyade gücüdür (A, B). Cebeciler ordunun silahlarının bakımını, topçular ve top arabacıları ise topun dökümü, taşınması ve kullanımını üstlenen Kapıkulu piyade birlikleridir (C, D). Cevap E.