Anlatım Bozuklukları — Test 9

Doğru cevap: D — Salondaki bütün sandalyeler toplandı ve depoya taşıdılar. (bütün)

A, B, C ve E'deki bozuklukların tümü gereksiz sözcük kullanımından doğar; bu tür bozukluklar, fazla sözün atılmasıyla ortadan kalkar. “Devam etmek” sürdürmeyi, “tartışmak” karşılıklılığı, “kadar” yaklaşıklığı, “inmek” ise aşağı yönü zaten bildirdiği için ayraçtaki sözler çıkarıldığında dört cümle de kurallı hâle gelir. D'deki bozukluk ise sözcük fazlalığından değil, yüklemlerin çatısından kaynaklanır: “toplandı” edilgen, “taşıdılar” etkendir. “Bütün” sözcüğünün atılması cümlenin anlamını daraltır ama çatı uyuşmazlığını gidermez; bunun için ikinci yüklemin “taşındı” biçimine getirilmesi gerekir. Cevap D.

Doğru cevap: C — Öğrenciler karşılıklı olarak kendi aralarında tartıştı, sonunda ortak bir karara varıldı.

C'de iki ayrı bozukluk üst üste gelmiştir: birincisi, “tartışmak” işteş bir fiil olduğu ve karşılıklılığı zaten bildirdiği için “karşılıklı olarak” ile “kendi aralarında” sözleri gereksizdir; ikincisi, “tartıştı” etken, “varıldı” edilgen çatılı olduğundan aynı özneye bağlanan yüklemler arasında çatı uyuşmazlığı vardır. Öteki seçeneklerde yalnızca birer bozukluk bulunur: A'da tekil özne “hiçbiri” ile çoğul yüklem “bulmadılar” uyuşmaz. B'de “iade etmek” zaten geri vermek demek olduğu için “geri” sözcüğü gereksizdir. D'de “öptü” yükleminin nesnesi (onu), E'de ise “kabul etmek” yükleminin nesnesi (onu) söylenmemiştir; her ikisinde de tek bir öge eksikliği söz konusudur. Cevap C.

Doğru cevap: B — Bu roman, okurun ilgisini ilk sayfadan son sayfaya kadar canlı tutuyor.

B'de özne “Bu roman” ile yüklem “tutuyor” tekillik bakımından uyumludur, “okurun ilgisini” belirtili nesnesi eksiksizdir ve hiçbir söz yinelenmemiştir; cümle kusursuzdur. A'da “büyük bir bölümü” tekil bir öznedir, yüklemin “kaldı” olması gerekirken çoğul çekimlenmiştir. C'de “hayran kalmak” yönelme eki ister; “heykellerine” doğru, “resimlerini” ise yanlış ek almıştır, yani ek yanlışlığından doğan bir bozukluk vardır. D'de insan dışı ve çoğul olan “oyun alanları” öznesine bağlanan yüklem “boyandılar” biçiminde çoğul çekimlendiği için uyum bozulmuştur. E'de ise “istemek” fiili ayrılma eki istediğinden “katılanlara” değil “katılanlardan” denmeliydi. Cevap B.

Doğru cevap: A — Ağaçtaki kuşlar sabaha kadar neşeyle öttüler.

Türkçede insan dışındaki varlıklar çoğul özne olduğunda yüklem tekil çekimlenir; yüklemin çoğullaşması ancak kişileştirme yapıldığında kabul edilir. A'da özne “kuşlar” insan dışı bir varlıktır ve cümlede kişileştirme bulunmadığı için yüklemin “öttü” olması gerekirdi; bu yüzden uyum yanlışı vardır. B en güçlü çeldiricidir: “Öğrenciler” insan bildiren çoğul bir öznedir, böyle öznelerde yüklem hem tekil hem çoğul kullanılabilir, dolayısıyla “girdiler” doğrudur. C ve D bu kuralın öteki yüzünü gösterir; “çiçekler” insan dışı olduğu için, “konuklar” ise insan öznede tekil çekim de doğru sayıldığı için yüklemler tekildir ve yanlışlık yoktur. E'de de “hepsi” tekil bir belgisiz zamir olduğundan yüklemin tekil olması kurala uygundur. Cevap A.

Doğru cevap: E — IV ve V

IV. cümlede “yaklaşık” sözcüğü ile “kadar” edatı aynı işlevi, yani yaklaşıklığı bildirir; ikisinin bir arada kullanılması gereksiz sözcük kullanımıdır ve birinin atılması gerekir. V. cümlede ise “halk” topluluk adı tekil bir öznedir, buna karşılık yüklem “karşılamışlar” biçiminde çoğul çekimlenmiştir; doğrusu “karşılamış” olmalıdır. I. cümlede “yapımına başlandı” kullanımı edilgen bir tek yargıdır, öznesiz kuruluşu kurala uygundur. II. cümlede özne “Çalışmalar” insan dışı ve çoğul olduğu için tekil yüklem “durduruldu” doğrudur. III. cümlede de “Yetkililer” öznesiyle “belirtiyor” yüklemi uyumludur ve öge eksikliği yoktur. Cevap E.

Doğru cevap: E — V

Özne ile yüklem arasında tekillik-çoğulluk uyumu bulunmak zorundadır. V. cümlenin öznesi “meydan” tekil olduğu hâlde yüklem “kavuşurlar” biçiminde çoğul çekimlenmiştir; doğrusu “kavuşur” olmalıdır. IV. cümle güçlü bir çeldiricidir, çünkü iki yargı vardır; ancak “tezgâhlar toplanır” ve “meydan yeniden boşalır” yargılarının özneleri ayrı ayrı söylendiği için burada ne uyum ne de çatı sorunu bulunur. I ve II. cümlelerde özneler ile yüklemler uyumludur ve gereksiz hiçbir söz yoktur. III. cümlede “tek tek” sözü yinelemeli bir zarftır, anlamı pekiştirir; bu kullanım bozukluk sayılmaz. Cevap E.

Doğru cevap: D — Yemekler masaya konuldu, ardından misafirlere ikram ettiler. (gereksiz sözcük kullanımı)

Çatı uyuşmazlığı, ortak özneye bağlanan yüklemlerden birinin etken, ötekinin edilgen olmasıyla ortaya çıkar. D'deki “konuldu” edilgen, “ikram ettiler” ise etken çatılıdır; bu cümledeki bozukluğun nedeni gereksiz sözcük değil çatı uyuşmazlığıdır, bu yüzden gösterim yanlıştır. A doğrudur: “hiçbir bilgisi olmaması” ile “haberdar olmaması” aynı yargıyı iki kez söyler. B de doğrudur, “hepsi” tekil bir öznedir ve yüklemin “alındı” biçiminde tekil olması gerekir. C'de “susturdu” yüklemine “kimi susturdu?” sorusunun yanıtı cümlede bulunmadığı için nesne eksikliği vardır; E'de ise “etekleri zil çalmak” çok sevinmek anlamına geldiği hâlde para kaybetme bağlamında kullanılmıştır. Cevap D.

Doğru cevap: B — “hem de” sözünden sonra “onları” sözcüğü getirilerek

Farklı durum eki isteyen iki yüklem aynı tümlece bağlanırsa öge eksikliğinden kaynaklanan anlatım bozukluğu ortaya çıkar. “Güvenmek” yönelme eki (öğrencilerine), “sevmek” ise belirtme eki (öğrencilerini) ister; cümlede yalnız yönelmeli biçim bulunduğu için ikinci yüklemin nesnesi eksik kalmıştır. Bozukluk, ikinci yargıya kendi nesnesi eklenerek, yani “hem de” sözünden sonra “onları” getirilerek giderilir. C en güçlü çeldiricidir: bu değişiklik “sevmek”in nesnesini sağlar ama bu kez “güvenmek”in tümlecini bozar, dolayısıyla hatayı ortadan kaldırmaz. A yalnızca kip-zaman değiştirir, D anlamı daraltır, E ise noktalamayla ilgilidir; üçü de öge eksikliğine dokunmaz. Cevap B.