Ses Olayları — Test 8

Doğru cevap: B — Bahçedeki dolabı boyamak için hafta sonunu ayırdı.

B'de "dolap + -ı → dolabı" biçiminde sondaki "p" sesi ünlüyle başlayan ek aldığı için "b"ye dönüşmüş, ünsüz yumuşaması olmuştur. A, C, D ve E'deki "Zonguldak, Sinop, Ahmet, Uşak" sözcükleri özel addır; özel adlarda yumuşama yazımda gösterilmez ("Zonguldak'a", "Sinop'u", "Ahmet'i", "Uşak'ın"). E'deki "merak etmişti" sözünde de "et-" fiiline ünsüzle başlayan bir ek geldiği için yumuşama görülmez; bu fiilde yumuşama ancak ünlüyle başlayan ek gelince olur (et- + -iyor → ediyor).

Doğru cevap: B — Annem mutfakta yemek hazırlıyor.

B seçeneğinde "hazırla- + -yor → hazırlıyor" çözümlemesi yapılır; kökün sonundaki geniş ünlü "a", "-yor" ekinden önce daralarak "ı" olmuştur. A seçeneğindeki "yürü-" ve D seçeneğindeki "uyu-" kökleri zaten dar ünlüyle bittiğinden bu sözcüklerde daralma aranmaz. C ve E seçeneklerinde ise "es-" ve "otur-" köklerine yardımcı ünlü getirilmiştir; daralan bir geniş ünlü yoktur.

Doğru cevap: C — Dolabın içinde eski fotoğraflar vardı.

C seçeneğinde "dolabın" sözcüğünün sonundaki "n" ünsüzü, ünlüyle başlayan "içinde" sözcüğüne bağlanarak okunur; bu, ulamanın tanımına tam olarak uyar. Ulamanın gerçekleşmesi için ikinci sözcüğün ünlüyle başlaması zorunludur; A, B, D ve E seçeneklerinde ise sonraki sözcüklerin tamamı ünsüzle başladığı (sabah, daha, sessizce, gördü vb.) için ulama yapılamaz.

Doğru cevap: D — okuyan

D seçeneğindeki sözcük "oku- + -y- + -an" biçiminde çözümlenir; ünlüyle biten kök ile ünlüyle başlayan sıfat-fiil eki arasına "y" kaynaştırma ünsüzü girmiştir. A seçeneğindeki "gel- + -en" birleşiminde kök ünsüzle bittiği için kaynaştırmaya gerek kalmamıştır. E seçeneğindeki "soru + -lar" birleşiminde ise ek ünsüzle başladığından ünlü çatışması doğmamış, kaynaştırma ünsüzü kullanılmamıştır.

Doğru cevap: A — Sonbaharda yapraklar sararmaya başlar.

A seçeneğinde "sarı + -ar- → sarar-" çözümlemesi yapılır; addan fiil yapan ek getirilirken kökün sonundaki "ı" ünlüsü düştüğü için ünlü düşmesi görülür. E seçeneği çeldiricidir: "kilit + -i → kilidi" değişiminde sert ünsüz olan "t" yumuşayarak "d" olmuştur; bu bir ünsüz yumuşamasıdır, ünlü düşmesi değildir. B seçeneğindeki "koku + -s- + -u" birleşiminde ise kaynaştırma ünsüzü kullanılmıştır.

Doğru cevap: A — Bebeğin gülücükleri hepimizi mutlu etti.

A seçeneğindeki "gülücük" sözcüğü "gül + -cük" birleşiminden oluşmuştur; beklenen biçim "gülcük" iken araya "ü" ünlüsü girdiği için ünlü türemesi vardır. C seçeneğindeki "oynayan" sözcüğü "oyna- + -y- + -an" biçiminde çözümlenir; burada türeyen bir ünlü değil, kaynaştırma ünsüzü söz konusudur. Diğer seçeneklerde de sözcüklere sonradan katılan bir ünlü bulunmamaktadır.

Doğru cevap: A — kalemlik

kalemlik: a–e–i; ilk ünlü kalın, sonrakiler ince olduğu için sözcük büyük ünlü uyumuna aykırıdır. Uyumsuzluk 'kalem' kökünden kaynaklanır. Oysa 'yoğunluk: o–u–u' sözcüğünün ünlüleri baştan sona kalın, 'güvercinler: ü–e–i–e' sözcüğünün ünlüleri baştan sona incedir.

Doğru cevap: E — kavunlar

kavunlar: a–u–a; düz ünlü 'a'dan sonra yuvarlak 'u' geldiği için küçük ünlü uyumu bozulmuştur. 'soğanlık: o–a–ı' sözcüğünde yuvarlak 'o'dan sonra geniş düz 'a', ondan sonra da düz 'ı' geldiği için uyum korunur. 'yoğurtçu: o–u–u' da aynı biçimde kurala uygundur.

Doğru cevap: C — Sabahdan beri kapının önünde onu bekliyorduk.

'sabah' sözcüğü sert ünsüz olan 'h' ile bittiği için '-dan' eki sertleşmeli ve sözcük 'sabahtan' biçiminde yazılmalıdır; 'sabahdan' yazımı ünsüz uyumuna aykırıdır. Buna karşılık 'sınav' sözcüğü yumuşak ünsüz 'v' ile bittiği için ek sertleşmez ve 'sınavdan' yazımı doğrudur. Aynı biçimde 'kaldırımda' sözcüğünde de 'm'den sonra ek sertleşmez.

Doğru cevap: C — televizyon

televizyon: e–e–i–o; ilk üç ünlü ince, son ünlü kalın olduğu için sözcük büyük ünlü uyumuna aykırıdır. Alıntı sözcükler çoğu zaman bu uyuma girmez. 'yolculuk: o–u–u' bütünüyle kalın, 'dinlence: i–e–e' bütünüyle ince ünlülü olduğu için uyuma girer.

Doğru cevap: B — Duvarlar yeşilimtırak bir renge boyanmıştı.

yeşilimtırak: e–i–i–ı–a; renk adlarına gelen '-imtırak' eki ünlü uyumlarına girmez; ince ünlülü 'yeşil' sözcüğüne kalın ünlülü bir ek geldiği için büyük ünlü uyumu bozulmuştur. Öteki cümlelerdeki sözcüklerde böyle bir durum yoktur: 'solmuştu: o–u–u' baştan sona kalın, 'göründü: ö–ü–ü' baştan sona ince ünlülüdür.

Doğru cevap: C — Yarım saat bekledikden sonra yola çıktık.

'bekledik' biçimi sert ünsüz 'k' ile bittiği için kendisine gelen '-den' eki sertleşmeli ve sözcük 'bekledikten' biçiminde yazılmalıdır; 'bekledikden' yazımı ünsüz uyumuna aykırıdır. Öteki cümlelerde kural doğru işletilmiştir: 'sepet' sözcüğü 't' ile bittiği için ek '-te', 'ağaç' sözcüğü 'ç' ile bittiği için ek '-tan' olmuştur.

Doğru cevap: D — yağmurluk

yağmurluk: a–u–u; düz ünlü 'a'dan sonra yuvarlak 'u' geldiği için sözcük küçük ünlü uyumuna aykırıdır. 'kolaylık: o–a–ı' sözcüğünde yuvarlak 'o'yu geniş düz 'a', onu da düz 'ı' izlediği için uyum bozulmaz; 'gözlükçü: ö–ü–ü' sözcüğünde de yuvarlak ünlüleri dar yuvarlak ünlüler izlemiştir.

Doğru cevap: B — sandalye

sandalye: a–a–e; ilk iki ünlü kalın, son ünlü ince olduğu için sözcük büyük ünlü uyumuna uymaz. Alıntı sözcüklerde bu duruma sık rastlanır. 'kucaklaşmak: u–a–a–a' sözcüğünün ünlüleri baştan sona kalın, 'gelenekçi: e–e–e–i' sözcüğünün ünlüleri baştan sona incedir.

Doğru cevap: B — II

“Ucundaki” (uç-u-n-da-ki), “topladığı” (topla-dık-ı) ve “yorulduğunu” (yorul-duk-u-n-u) sözcüklerinin hepsinde sert ünsüz ünlüyle başlayan ek alarak yumuşamıştır. “Küçücük” sözcüğünde ise ünsüz düşmesi (küçük-cük) görülür. II numaralı “sepetleri” sözcüğünde ekler ünsüzle başladığı için ne yumuşama ne de başka bir ses olayı gerçekleşmiştir.