Çözümlü sorular · okuma modu
KPSS Türkçe dersinin Sözcük Yapısı konusundan 15 soru ve her birinin ayrıntılı çözümü. Konudaki 152 soru kitap sırasına göre 11 teste bölünmüştür; bu sayfa 10. testtir. Soruyu önce kendin çöz, ardından Çözümü göster'e dokunup doğru cevabı ve gerekçesini oku. Süre tutarak, şık işaretleyerek ve sonucunu kaydederek çözmek istersen interaktif testi başlat.
1 kolay8 orta6 zor
Aşağıda verilen sözcüklerden hangisi yapı bakımından basittir?
Doğru cevap: D — ağrıyı
"Ağrıyı" sözcüğü ağrı (isim kökü) + -y- (kaynaştırma) + -ı (belirtme durumu, çekim eki) biçimindedir; yapım eki almadığı için basittir. Öteki sözcükler yapım eki almıştır: yaz- + -ı + -sı, boya + -cı, güven + -li, savaş + -çı. Bu köklerin sesteş biçimleri bulunması yapıyı değiştirmez; belirleyici olan sözcüğün yapım eki alıp almadığıdır.
(I) Küpeçiçeği kokusunun sardığı avluda (II) büyükannem eski bir sandığı karıştırıyordu. Sandıktan çıkan (III) danteller, yıllar önce dokunmuş (IV) yazmalar ve solmuş bir (V) fotoğraf hepimizi geçmişe götürdü. Bu parçada numaralanmış sözcüklerden hangisi yapı bakımından türemiştir?
Doğru cevap: D — IV
"Yazmalar" sözcüğü yaz- (fiil kökü) + -ma (yapım eki) + -lar (çekim eki) biçiminde çözümlenir; yapım eki aldığı için türemiştir. "Küpeçiçeği" (küpe + çiçek) ve "büyükannem" (büyük + anne + -m) iki sözcüğün birleşmesiyle kurulduğundan birleşiktir. "Danteller" (dantel + -ler) ve "fotoğraf" ise yapım eki almadığı için basittir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, isim kökünden türemiş bir fiildir?
Doğru cevap: A — Ders yeni başladı.
"Başladı" sözcüğü baş (isim kökü) + -la- (isimden fiil yapan yapım eki) + -dı (çekim eki) biçimindedir; kökü isim, kendisi türemiş bir fiildir. Öteki yüklemler doğrudan fiil kökünden oluşur ve yalnız çekim eki almıştır: gel- + -di, oku- + -du, yaz- + -dı, gör- + -dü. Örneğin "yazdı" sözcüğünde kök fiildir ve yapım eki yoktur; bu nedenle hem basittir hem de isim kökünden türememiştir.
Yaylanın (I) yamacında açan (II) çiğdemler, kısa süren baharın habercisiydi. Çobanlar (III) sabahleyin sürüyü otlağa çıkarır, (IV) öğleyin gölgelikte dinlenir, akşam (V) hanımelilerinin kokusuyla köye dönerdi. Bu parçada numaralanmış sözcüklerden hangisi yapı bakımından birleşiktir?
Doğru cevap: E — V
"Hanımelilerinin" sözcüğünün gövdesi "hanım" ve "el" adlarının birleşmesiyle oluşan "hanımeli"dir; bu nedenle sözcük birleşiktir, sonrasındaki -ler, -i, -n, -in ekleri çekim ekidir. "Sabahleyin" (sabah + -leyin) ve "öğleyin" (öğle + -yin) yapım eki aldığı için türemiştir. "Yamacında" (yamaç + -ı + -n + -da) ve "çiğdemler" (çiğdem + -ler) ise yalnız çekim eki aldığından basittir.
Öğretmen, (I) öğrencilere yeni aldığı (II) kitaplıktan söz etti. Duvarın (III) kenarına yerleştirilen raflarda (IV) çocukların severek okuyacağı (V) masallar vardı. Bu parçada numaralanmış sözcüklerden hangisi kök + yapım eki + çekim eki biçiminde çözümlenir?
Doğru cevap: B — II
"Kitaplıktan" sözcüğü kitap (kök) + -lık (yapım eki) + -tan (ayrılma durumu, çekim eki) biçiminde çözümlenir ve istenen sıralamaya tam uyar. "Öğrencilere" de yapım eki içerir ama öğren- + -ci + -ler + -e biçiminde iki çekim eki aldığı için koşulu karşılamaz. "Kenarına", "çocukların" ve "masallar" ise yalnız çekim eki almış basit sözcüklerdir.
Verilen sözcüklerden hangisi yapı bakımından ötekilerden farklıdır?
Doğru cevap: C — açıkgöz
"Açıkgöz" sözcüğü "açık" ve "göz" sözcüklerinin birleşip yeni bir anlam kazanmasıyla oluşmuş birleşik bir sözcüktür. Öteki sözcüklerin tümü türemiştir: tuz + -luk, sev- + -im + -li, bak- + -ıcı, su + -suz + -luk. Örneğin "susuzluk" iki yapım eki almış olsa da tek kökten oluştuğu için birleşik değil türemiştir.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapım eki aldığı hâlde tür değiştirmemiştir; yani addan yine bir ad türemiştir?
Doğru cevap: D — tuzluk
"Tuzluk" sözcüğü tuz (ad kökü) + -luk (yapım eki) biçimindedir; addan yine bir ad türetildiği için sözcük tür değiştirmemiştir. "Yazar" (yaz- + -ar) ve "sevinç" (sev- + -inç) fiil kökünden ad türetilmiş örneklerdir; "kırgın" (kır- + -gın) da fiilden sıfat türetmiştir. "Başladı" ise baş + -la- + -dı biçiminde addan fiil türetildiği için tür değişikliği vardır.
Akşam (I) yalnızlığı çökerken sokak lambaları birer birer (II) yandı. Kaldırımda (III) yürüyenlerin gölgeleri duvarlara (IV) uzuyor, uzaktan hafif bir (V) ses duyuluyordu. Bu parçada numaralanmış sözcüklerden hangi ikisi yapı bakımından türemiştir?
Doğru cevap: B — I ve III
"Yalnızlığı" yalnız + -lık (yapım) + -ı (çekim), "yürüyenlerin" ise yürü- + -yen (sıfat-fiil eki, yapım eki sayılır) + -ler + -in biçiminde çözümlendiğinden ikisi de türemiştir. "Yandı" (yan- + -dı) ve "uzuyor" (uza- + -yor) yalnız çekim eki almış basit fiillerdir; "ses" ise eksiz kök hâlindedir. Özellikle "uzuyor" sözcüğünde kök "uza-" olduğundan sözcükte hiçbir yapım eki bulunmaz.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi fiil kökünden türemiştir?
Doğru cevap: C — yazıcı
"Yazıcı" sözcüğü yaz- (fiil kökü) + -ı (yapım eki) + -cı (yapım eki) biçiminde çözümlenir; kökü bir fiildir. Öteki sözcüklerin kökleri isimdir: tuz + -luk, göz + -lük, demir + -ci, kitap + -lık. Sözcüklerin hepsi türemiştir; ayırt edici ölçüt kökün türüdür, bu yüzden yalnız "yazıcı" sorunun koşulunu karşılar.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yardımcı fiille kurulan birleşik fiil, birinci sözcüğün ünlü düşmesine uğraması yüzünden bitişik yazılmıştır?
Doğru cevap: E — Komutan, birliğe beklemelerini emretti.
Yardımcı fiille kurulan birleşik fiillerde ilk sözcük ses düşmesine ya da ses türemesine uğrarsa birleşik fiil bitişik yazılır. E'deki "emretti" sözcüğü "emir + etmek" birleşmesinden doğmuş, ikinci hecedeki "i" ünlüsü düşmüştür; sorulan olay budur. D'deki "affetti" de bitişik yazılır, ancak oradaki olay ünlü düşmesi değil ünsüz türemesidir (af → aff); bu, en güçlü çeldiricidir. A, B ve C'deki "kabul etti", "mutlu oldu" ve "not etmek" birleşmelerinde hiçbir ses olayı görülmediği için bu sözler ayrı yazılır. Cevap E.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-cı / -ci" eki, eklendiği sözcükten bir meslek adı türetmemiştir?
Doğru cevap: B — Yolcular peronda trenin gelmesini bekliyordu.
"-cı / -ci" eki addan ad türeten bir yapım ekidir; çoğu kez meslek adı kurar: balık-çı, süt-çü, simit-çi, gazete-ci. B'deki "yolcu" sözcüğü de aynı ekle türemiştir, ancak bir meslek değil, yolculuk eden kişi anlamını taşır; bu yüzden ötekilerden ayrılır. A'daki "balıkçı" ile C'deki "sütçü" balık ve süt satan kişileri, D ve E'deki sözcükler de simit satan ve gazetede çalışan kişileri gösteren meslek adlarıdır. Cevap B.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-ler / -lar" eki çokluk anlamı vermek için kullanılmamıştır?
Doğru cevap: B — Akşamları balkonda oturup kitap okumayı severdi.
"-ler / -lar" çokluk ekidir; ancak zaman bildiren adlara geldiğinde "her" anlamı katarak süreklilik bildirir. B'deki "akşamları" sözü birden çok akşamı saymaz, "her akşam" anlamını verir; bu yüzden ek burada çokluk görevinde değildir. A'daki "ağaçlar" ve C'deki "öğrenciler" birden çok varlığı gösterir. D'deki "kitaplar" ile E'deki "çocuklar" da aynı biçimde sayıca çokluk bildirir. Cevap B.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-me / -ma" eki, geçici bir iş adı değil kalıcı bir varlık adı türetmiştir?
Doğru cevap: A — Misafirlere akşam yemeğinde dolma ikram ettik.
"-me / -ma" eki fiilden ad türetir; kurduğu sözcük çoğu zaman geçici bir iş adı (isim-fiil) olur, bazen de kalıcı bir varlık adına dönüşür. A'daki "dolma" artık bir eylemi değil, belli bir yemeği karşılar; sözlükte yer alan kalıcı bir addır. B'deki "kalkma" ve C'deki "verme" sözcükleri ise yalnızca eylemin adıdır, bir varlığı göstermez. D'deki "sorma" ile E'deki "çalma" da aynı biçimde geçici iş adlarıdır; bunların hiçbiri sözlükte ayrı bir nesneyi karşılamaz. Cevap A.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir sözcüğün kökündeki ünlü, ek alırken değişmiştir?
Doğru cevap: D — Bu kitabı bana yıllar önce ablam vermişti.
D'deki "bana" sözcüğü, "ben" kişi zamirine yönelme durumu eki getirildiğinde kökün ünlüsünün değişmesiyle oluşmuştur (ben + -e → bana); aynı değişim "sen + -e → sana" biçiminde de görülür. Aynı cümledeki "kitabı" sözcüğünde de bir değişim vardır ama bu ünlüde değil, ünsüzde gerçekleşen bir yumuşamadır. A'daki "aradım", B'deki "oynadı", C'deki "okurdu" ve E'deki "girdik" sözcüklerinde kökler ek aldıktan sonra da olduğu gibi korunmuştur. Cevap D.
"Susuzluktan" sözcüğünün yapısı aşağıdakilerin hangisinde doğru gösterilmiştir?
Doğru cevap: A — kök + yapım eki + yapım eki + çekim eki
Sözcük "su + -suz + -luk + -tan" biçiminde çözümlenir. "su" ad köküdür; "-suz" addan ad türeten olumsuzluk ekidir, "-luk" da yine addan ad türeten bir yapım ekidir. Sondaki "-tan" ise ayrılma durumu ekidir, yani çekim ekidir ve sözcüğün türünü değiştirmez. Bu yüzden dizilim kök + yapım eki + yapım eki + çekim eki biçimindedir; C seçeneği ekleri eksik saymakta, D ise çekim ekini yapım eki olarak göstermektedir. Cevap A.
