Çözümlü sorular · okuma modu
KPSS Türkçe dersinin Sözcük Yapısı konusundan 15 soru ve her birinin ayrıntılı çözümü. Konudaki 152 soru kitap sırasına göre 11 teste bölünmüştür; bu sayfa 9. testtir. Soruyu önce kendin çöz, ardından Çözümü göster'e dokunup doğru cevabı ve gerekçesini oku. Süre tutarak, şık işaretleyerek ve sonucunu kaydederek çözmek istersen interaktif testi başlat.
3 kolay7 orta5 zor
Aşağıdaki birleşik sözcüklerin hangisini oluşturan ögelerden biri yapım eki almıştır?
Doğru cevap: A — bilgisayar
"bilgisayar" sözcüğü bil-gi ve say-ar biçiminde çözümlenir; her iki öge de yapım eki almış durumdadır. Buna karşın buz+dolap, kayın+ana, ateş+kes, kaba+kulak birleşiklerinde ögeler kök hâlindedir. Yapım eki içermesine karşın "bilgisayar" yapı bakımından yine de birleşik sayılır.
Yaz akşamlarında kasabanın (I) meydanı kalabalıklaşır; (II) çocuklar bisikletleriyle sokakları doldurur, büyükler ise akşam (III) serinliğinde kapı önlerine kurulur. Bu (IV) saatlerde her (V) evden ayrı bir türkü yükselir. Bu parçada numaralanmış sözcüklerden hangisi yapı bakımından türemiştir?
Doğru cevap: C — III
"Serinliğinde" sözcüğü serin (kök) + -lik (yapım eki) + -i (iyelik) + -n (kaynaştırma) + -de (bulunma) biçiminde çözümlenir; yapım eki aldığı için türemiştir. Öteki sözcükler yalnız çekim eki almıştır: meydan + -ı, çocuk + -lar, saat + -ler + -de, ev + -den. Özellikle "saatlerde" sözcüğündeki çokluk ve bulunma ekleri çekim eki olduğundan sözcük basit kalır.
Aşağıdaki sözcüklerin tümü çokluk eki almıştır. Bunlardan hangisi aynı zamanda yapı bakımından türemiştir?
Doğru cevap: B — sürücüler
"Sürücüler" sözcüğü sür- (fiil kökü) + -ücü (yapım eki) + -ler (çekim eki) biçimindedir; yapım eki aldığı için türemiştir. Öteki sözcüklerde kökten sonra doğrudan çokluk eki gelmiştir: kelebek + -ler, yaprak + -lar, gölge + -ler, sokak + -lar. Çokluk eki bir çekim ekidir; tek başına sözcüğü türemiş yapmaz, bu yüzden bu dört sözcük basittir.
Küçük kasabanın (I) meydanında her (II) cumartesi pazar kurulurdu. Satıcılar (III) tezgâhlarını erkenden hazırlar, (IV) alıcılar da güneş doğmadan gelirdi. O (V) telaş, öğleye doğru yavaş yavaş dinerdi. Bu parçadaki numaralanmış sözcüklerden hangisi birleşiktir?
Doğru cevap: B — II
"cumartesi" sözcüğü cuma + ertesi biçiminde birleşmiş, birleşme sırasında ses düşmesine uğramıştır. IV numaralı "alıcılar" al- köküne "-ıcı" yapım eki gelmesiyle oluştuğundan türemiştir. I, III ve V ise yalnızca çekim eki almış ya da kök hâlindeki basit sözcüklerdir.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapı bakımından diğer dördünden farklıdır?
Doğru cevap: E — yorgun
"yorgun" sözcüğü yor- fiil köküne "-gun" yapım eki getirilerek kurulmuş, türemiş bir sözcüktür. Diğerlerinin hepsi birleşiktir: bilgi+sayar, hanım+eli, cuma+ertesi, açık+göz. "cumartesi" birleşirken ses düşmesine de uğramıştır.
(I) Salonda tozlanmış dergileri (II) karıştırırken kenarları (III) yırtılmış bir zarf buldum. Zarfın üzerindeki (IV) yazılar silinmiş, kâğıdın (V) sarılığı iyice belirginleşmişti. Bu parçada numaralanmış sözcüklerden hangisi yapı bakımından basittir?
Doğru cevap: A — I
"Salonda" sözcüğü salon (kök) + -da (bulunma durumu, çekim eki) biçimindedir; yapım eki almadığı için basittir. Öteki sözcüklerin tümü yapım eki almıştır: karış- + -tır- + -ır + -ken, yırt- + -ıl- + -mış, yaz- + -ı + -lar, sarı + -lık + -ı. Örneğin "yazılar" sözcüğünde çokluk ekinden önce gelen -ı yapım eki bulunduğu için sözcük türemiştir.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapı bakımından birleşiktir?
Doğru cevap: E — aslanağzı
"Aslanağzı" sözcüğü "aslan" ve "ağız" adlarının birleşmesiyle oluşmuş bir bitki adıdır; iki sözcükten kurulduğu için birleşiktir. "Kalemlik" (kalem + -lik), "sevgisizlik" (sev- + -gi + -siz + -lik) ve "yolculuk" (yol + -cu + -luk) yapım eki aldığı için türemiştir. "Kitaplarım" ise kitap + -lar + -ım biçiminde yalnız çekim eki aldığından basittir.
Aşağıdakilerin hangisinde sözcük, kök + yapım eki + yapım eki + çekim eki biçiminde çözümlenir?
Doğru cevap: D — gözlükçüye
"Gözlükçüye" sözcüğü göz (kök) + -lük (yapım) + -çü (yapım) + -e (yönelme, çekim) biçiminde çözümlenir ve istenen sıralamaya tam uyar. "Kitaplıkta" (kitap + -lık + -ta) ve "sevgiler" (sev- + -gi + -ler) yalnızca bir yapım eki içerir. "Yolculuk" (yol + -cu + -luk) iki yapım eki almıştır ama çekim eki yoktur; "tuzluk" ise tek yapım ekiyle kurulmuştur.
Köyün (I) girişinde duran çınar, yıllardır aynı yerde (II) yaşlanıyor. Gövdesine (III) kazınmış adlar, geçmiş baharların (IV) tanığı gibi duruyor; yaprakları her sonbahar (V) toprağa dökülüyor. Bu parçada numaralanmış sözcüklerden hangisi yapı bakımından türemiş değildir?
Doğru cevap: E — V
"Toprağa" sözcüğü toprak (kök) + -a (yönelme durumu, çekim eki) biçimindedir; yapım eki almadığı için basittir. Öteki sözcüklerin tümünde yapım eki vardır: gir- + -iş + -i + -n + -de, yaş + -lan- + -ıyor, kaz- + -ın- + -mış, tanı- + -k + -ı. Özellikle "yaşlanıyor" sözcüğünde önce isimden fiil yapan -lan- eki geldiği için sözcük türemiş bir fiildir.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapı bakımından birleşik değildir?
Doğru cevap: B — çekmece
"Çekmece" sözcüğü çek- (fiil kökü) + -mece (yapım eki) biçiminde çözümlenir; tek bir kökten yapım ekiyle oluştuğu için türemiştir, birleşik değildir. Öteki sözcüklerin tamamı iki sözcüğün kaynaşmasıyla kurulmuştur: bilir + kişi, imam + bayıldı, kuş + burun, uçak + savar. Özellikle "bilirkişi" bir fiil çekimiyle bir adın birleşmesinden oluştuğu için birleşik sayılır.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapım eki almadığı hâlde birden çok çekim eki almıştır?
Doğru cevap: A — kalemlerimizden
"Kalemlerimizden" sözcüğü kalem (kök) + -ler (çokluk) + -imiz (iyelik) + -den (ayrılma) biçiminde çözümlenir; üç çekim eki almasına karşın yapım eki almadığı için basittir. Öteki sözcüklerin tümünde en az bir yapım eki vardır: sev- + -gi + -siz + -lik + -i + -n + -den, yol + -cu + -lar + -ımız + -a, göz + -lük + -ler + -im + -i, bak- + -ış + -lar + -ı + -n + -dan. Örneğin "bakışlarından" sözcüğü çok sayıda çekim eki almış olsa da -ış yapım eki bulunduğundan türemiştir.
Aşağıdakilerin hangisinde sözcüğün kökü yanlış gösterilmiştir?
Doğru cevap: C — yedik → yed-
"Yedik" sözcüğünün kökü "ye-" fiilidir; "yed-" biçimindeki gösterim yanlıştır, sondaki d sesi köke değil geçmiş zaman ekine (-di) aittir. Öteki gösterimler doğrudur: "gidiyor" sözcüğünün kökü "git-", "ediyor" sözcüğünün kökü "et-"tir ve bu köklerin sonundaki t sesi ünlüyle başlayan ek aldığında yumuşamıştır. "Yiyorum" ve "diyelim" sözcüklerinde de kökler "ye-" ve "de-" olup ünlü daralmasına uğramıştır.
Sınavdan (I) çıkınca doğruca eve gittim. Kapıyı (II) açtığımda mutfaktan gelen (III) sesi tanıdım; annem yine bir şeyler (IV) pişirmişti. Sofraya (V) oturmadan önce ellerimi yıkadım. Bu parçada numaralanmış sözcüklerden hangisi yapım eki almamıştır?
Doğru cevap: C — III
"Sesi" sözcüğü ses (kök) + -i (belirtme durumu, çekim eki) biçimindedir; yapım eki almadığı için basittir. "Çıkınca" (çık- + -ınca), "açtığımda" (aç- + -tığ + -ım + -da) ve "oturmadan" (otur- + -ma + -dan) fiilimsi eki aldığından türemiştir. "Pişirmişti" ise piş- + -ir- (fiilden fiil yapan yapım eki) + -miş + -ti biçiminde çözümlendiği için yine türemiştir.
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde kök, çekimlenirken ses değişimine uğramıştır?
Doğru cevap: E — diyor
"Diyor" sözcüğünün kökü "de-" fiilidir; şimdiki zaman çekiminde kök ünlüsü daralarak "di-" biçimine dönüşmüştür, yani ses değişimi vardır. Öteki sözcüklerde kök olduğu gibi korunmuştur: gel- + -iyor, al- + -ıyor, sor- + -uyor, bul- + -uyor. Örneğin "soruyor" sözcüğünde görülen "u" sesi kökün değişmesinden değil, -yor ekinden önce gelen yardımcı ünlüden kaynaklanır; kök yine "sor-"dur.
Atölyenin köşesinde duran (I) kaldıraç yıllardır kullanılıyordu. Duvara asılı (II) testereler, (III) kalemler ve keskiler aynı düzende duruyordu. Genç (IV) çırak, ustanın her (V) hareketini dikkatle izliyordu. Bu parçada numaralanmış sözcüklerden hangisi fiil kökünden türemiştir?
Doğru cevap: A — I
I numaralı "kaldıraç" sözcüğü "kal-" fiil kökünden -dır- ekiyle türemiş "kaldır-" gövdesine fiilden isim yapan "-aç" ekinin gelmesiyle oluşmuştur; bu yüzden fiil kökünden türemiştir. II'deki "testere", III'teki "kalem", IV'teki "çırak" ve V'teki "hareket" ise isim köklüdür; bunlardan hiçbiri bir fiilden türetilmemiştir.
