Türkiye'nin Yer Şekilleri — Test 6

Doğru cevap: A — Traverten

Traverten, eriyen kirecin sudan yeniden çökelmesiyle oluşan bir karstik birikim şeklidir; Pamukkale bunun en bilinen örneğidir. Lapya, dolin, uvala ve polye ise kalkerin çözünmesiyle oluşan erime şekilleridir ve boyutları bu sırayla büyür.

Doğru cevap: B — Lapya - Dolin - Uvala - Polye

Kalker yüzeyindeki küçük oluk ve çentikler lapya, huni biçimli çukurlar dolin, birkaç dolinin birleşmesiyle uvala, en geniş karstik ova ise polye adını alır. Bu nedenle polyenin en küçük ya da lapyanın en büyük gösterildiği sıralamalar yanlıştır.

Doğru cevap: A — Kireç bakımından zengin suların yüzeye çıkıp kireci çökeltmesiyle

Yer altında kalkerleri eriterek kireç yüklenen sular yüzeye çıkınca basınç ve sıcaklık değişimiyle kireci çökeltir ve basamaklı traverten setleri oluşur. Lav soğuması volkanik şekiller yaratır, bu nedenle traverten oluşumu volkanizmayla açıklanamaz.

Doğru cevap: D — Kalker gibi eriyebilen kayaçların ve yeterli suyun bulunması

Karstlaşma, karbondioksitli suların kalker, jips ya da kaya tuzu gibi çözünebilen kayaçları eritmesiyle gerçekleşir; kayaç ve su birlikte gereklidir. Bazalt çözünmeyen bir kayaç olduğundan lav örtülü alanlarda karstik şekiller gelişmez.

Doğru cevap: E — Suların düdenler yoluyla yer altına boşaldığının

Polye tabanındaki suyun mevsimlik olarak kaybolması, düden adı verilen yutak deliklerinden yer altına sızdığını gösterir. Taban tümüyle geçirimsiz olsaydı su çekilmez, kalıcı bir göl oluşurdu; Akdeniz ikliminde ise yaz yağışları kışa göre çok azdır.

Doğru cevap: B — Damlataş Mağarası

Damlataş Mağarası Antalya'nın Alanya ilçesinde bulunan ve sarkıt-dikit oluşumlarıyla ünlenen karstik mağaradır. Karain Antalya merkez çevresinde, İnsuyu Burdur'da, Gökgöl ise Zonguldak'ta yer aldığından Alanya ile ilişkilendirilemez. Ballıca Mağarası ise Tokat'tadır.

Doğru cevap: B — Kalın ve dayanıklı kalker tabakalarının bulunup akarsuyun derine aşındırması

Kanyonlar, dik yamaçlarını koruyabilen dayanıklı kalker tabakalarında akarsuyun hızla derine gömülmesiyle oluşur; Göksu ve Köprüçay vadileri buna örnektir. Akarsu taban seviyesine yaklaşıp yana aşındırmaya başladığında dik yamaç değil, geniş tabanlı menderesli vadi gelişir.

Doğru cevap: C — Boğaz (yarma) vadi

Akarsuyun yükselen bir kütleyi keserek açtığı dar ve dik yamaçlı vadiye boğaz ya da yarma vadi denir; Kızılırmak ve Fırat üzerinde çok sayıda örneği vardır. Tabanlı vadi ise eğimin azaldığı kesimlerde geniş taban ve menderesli akışla belirir.

Doğru cevap: B — Peribacalarını oluşturan tüf örtüsünün bu volkanlardan geldiğinin

Peribacaları, çevredeki volkanlardan yayılan tüf ve kül örtüsünün sel suları tarafından aşındırılmasıyla oluşur; volkanların yakınlığı malzemenin kaynağını gösterir. Kalker erimesi dolin ve mağara gibi karstik şekiller yaratır, koni biçimli peribacaları oluşturmaz.

Doğru cevap: C — Erzurum-Kars Platosu

Erzurum-Kars Platosu, Doğu Anadolu volkanizmasının yaydığı lavların oluşturduğu geniş düzlükler üzerinde gelişmiştir. Gaziantep ve Taşeli platoları kalker tabakaları üzerinde bulunduğundan karstik nitelikler taşır, lav platosu sayılmaz.

Doğru cevap: E — Arazinin düze yakın, yağışın az ve bitki örtüsünün bozkır olmasıyla

Düze yakın geniş düzlükler makineli tahıl tarımına, az yağışa bağlı bozkır örtüsü ise küçükbaş hayvancılığa elverişlidir. Bu platolarda yağış az ve mevsimlik olduğundan bol ve düzenli yağış ya da sürekli sulu topraklar söz konusu değildir.

Doğru cevap: E — Ulaşım hatlarının yapımını güçleştirmeleri

Düze yakın alanlar yol yapımını kolaylaştırıp maliyeti düşürür; ulaşımı güçleştiren asıl etken dağlık ve engebeli arazidir. Makineli tarım, toplu yerleşme, geniş otlaklar ve etkili sulama ise ova ve platoların sağladığı doğrudan yararlardır.

Doğru cevap: D — Erzurum Ovası'nın yüksek olması ve yetişme döneminin kısa sürmesi

Erzurum Ovası yaklaşık 1800 metre yükseltide bulunduğundan don olaylı gün sayısı fazladır ve tarımsal yetişme dönemi kısa kalır; Çukurova ise deniz düzeyine yakın ve ılıman olduğu için yıl içinde birden çok ürün alınabilir. İki ovanın da tabanı alüvyalledir, bu nedenle toprak türü farkı belirleyici değildir.

Doğru cevap: A — Kırıklar boyunca çöken tabanların alüvyonlarla dolmasıyla

Bu ovalar, Batı Anadolu'da kabuğun gerilmesiyle çöken graben tabanlarının akarsu alüvyonlarıyla dolması sonucu oluşmuştur. Karstik polyeler erime ile açılır ve bu ovalardaki gibi düzenli, birbirine koşut bir dizilim göstermez.

Doğru cevap: C — Ria kıyı

Ria kıyılar, denize dik uzanan akarsu vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşan girintili çıkıntılı kıyılardır; Muğla çevresindeki koy ve körfezler bu tipin örneğidir. Dalmaçya kıyı ise vadilerin değil, kıyıya paralel dağ sıralarının sular altında kalmasıyla oluşur.