Türkiye'de Madenler ve Enerji Kaynakları — Test 13

Doğru cevap: D — Petrol ile doğal gaz

Türkiye'nin kendi petrol ve doğal gaz üretimi tüketimini karşılamadığı için enerji ithalatının büyük bölümünü bu iki fosil kaynak oluşturur; bu durum enerjide dışa bağımlılığın temel nedenidir. A yanlıştır; jeotermal ve rüzgâr yurt içinde bulunan yenilenebilir kaynaklardır ve ithal edilmezler. B de yanlıştır; biyokütle ve güneş de yerli kaynaklardır.

Doğru cevap: D — Gelgit

Gelgit enerjisinden yararlanılabilmesi için gelgit genliğinin büyük olması gerekir; Türkiye'yi çevreleyen denizlerde gelgit genliği çok küçük olduğundan bu kaynaktan elektrik üretilmez. A yanlıştır; linyit, termik santrallerde en çok kullanılan yerli yakıttır. E de yanlıştır; Denizli ve Aydın çevresindeki jeotermal santrallerde elektrik üretilmektedir.

Doğru cevap: E — Bu kıyılarda güneşlenme süresinin uzun olması

Kollektörlerin verimi, üzerlerine düşen güneş ışınımının süresi ve şiddetiyle doğrudan ilgilidir; Akdeniz ikliminin görüldüğü kıyılarda yaz aylarının uzun ve açık geçmesi bu uygulamayı yaygınlaştırmıştır. C yanlıştır; ısıtılan su deniz suyu değil, şebeke suyudur. A da yanlıştır; yer altı suyunun bolluğu kollektör verimini etkilemez, yalnızca su kaynağıyla ilgilidir.

Doğru cevap: B — Dışarıdan alınan cevher ile kömürün deniz yoluyla getirilmesi

Demir-çelik üretiminde kullanılan cevherin ve kok kömürünün önemli bir bölümü ithal edildiği için tesisler, gemilerle taşımanın en ucuz olduğu liman kentlerinde kurulmuştur. A yanlıştır; bu kentlerde demir cevheri yatağı yoktur; cevher Divriği gibi iç kesimlerdeki yataklardan ya da dışarıdan sağlanır. D de yanlıştır; deniz suyu çelik üretiminde hammadde değildir.

Doğru cevap: A — 1

1 numaralı il Zonguldak'tır; Türkiye'nin tek taş kömürü havzası Zonguldak–Ereğli–Amasra hattındadır. Diğer iller başka madenlerle anılır: 2 Manisa (Soma linyit), 3 Batman (petrol), 4 Elazığ (krom), 5 Eskişehir (bor).

Doğru cevap: C — 3

3 numaralı il Batman'dır. Türkiye'de petrol üretimi büyük ölçüde Güneydoğu Anadolu'da, Batman ve çevresinde (Raman, Garzan sahaları) yapılır; Batman'da rafineri de vardır. 1 Zonguldak taş kömürü, 2 Artvin bakır (Murgul), 4 Sivas demir (Divriği), 5 Muğla linyit (Yatağan) ile anılır.

Doğru cevap: A — 1

1 numaralı il Elazığ'dır. Guleman krom yatakları Elazığ'dadır; Türkiye dünyanın önde gelen krom üreticilerindendir. 2 İzmir, 3 Konya, 4 Bursa ve 5 Samsun krom yatağıyla anılmaz.

Doğru cevap: C — III numaralı ilde çıkarılan krom paslanmaz çelik yapımında kullanılır.

Haritada I numaralı il Zonguldak, II numaralı il Sivas, III numaralı il Elazığ, IV numaralı il ise Batman'dır. Elazığ'ın Guleman yöresi Türkiye'nin başlıca krom yataklarındandır; krom, çeliğe sertlik ve paslanmazlık kazandıran ferrokromun hammaddesidir, bu nedenle C doğrudur. A yanlıştır: Zonguldak'ta çıkarılan taş kömürü kalori değeri en yüksek kömür türüdür, en düşük kalorili kömürler turba ve linyittir. B yanlıştır; Sivas'ın Divriği yöresi demir cevheriyle tanınır, bor yatakları Kütahya, Balıkesir, Eskişehir ve Bursa çevresinde toplanmıştır. D yanlıştır: Batman ham petrol üretimiyle öne çıkar, taş kömürü yalnızca Zonguldak Havzası'nda çıkarılır. Aynı gerekçeyle E de yanlıştır. Cevap C.

Doğru cevap: A — Linyit termik - Doğal gaz çevrim - Jeotermal

I numaralı santralin yakıtı, ocağın yanında yakılan ve kalori değeri düşük olan bir kömürdür; bu, linyite dayalı termik santrallerin kuruluş yeri özelliğidir, Afşin-Elbistan ve Soma santralleri bu şekilde kurulmuştur. II'de yakıt boru hattıyla taşınabildiği için santral hammaddeye değil tüketime yakın kurulabilmektedir; bu doğal gaz çevrim santrallerine özgüdür. III'te yer kabuğunun derinliklerindeki sıcak su ve buhar kullanıldığına göre santral jeotermaldir ve kaynak taşınamadığı için saha dışına kurulamaz. Bu sıralama A'da verilmiştir. B ve E yanlıştır: kalori değeri düşük yakıtın ocak başında yakılması doğal gazın değil linyitin özelliğidir, doğal gaz zaten taşınabilen bir yakıttır. C yanlıştır, jeotermal santralde yakıt yakılmaz. D de yanlıştır; jeotermal kaynak tüketim merkezine taşınamayacağı için ikinci sıraya konulamaz. Cevap A.

Doğru cevap: C — Ülkenin kömür tüketiminin tamamı kendi kaynaklarından karşılanmaktadır.

Grafiğin y ekseni 10'ar bölmelidir; kömür %40, doğal gaz %30, hidrolik %20, rüzgâr %10 olarak okunur. Grafik yalnızca üretimde hangi kaynağın ne kadar pay aldığını gösterir; bu kaynakların yurt içinden mi sağlandığı yoksa dışarıdan mı alındığı konusunda hiçbir bilgi vermez, bu nedenle C'ye ulaşılamaz. D grafikten doğrudan okunur, en yüksek tek pay %40 ile kömürdedir. B'ye ulaşılır: kömür ile doğal gaz fosil yakıttır ve payları toplamı %70'tir. A'ya da ulaşılır, yenilenebilir olan hidrolik ile rüzgârın toplamı %30'dur ve bu beşte birden yani %20'den fazladır. E ise %20 ile %10'un karşılaştırılmasıyla bulunur. Cevap C.

Doğru cevap: A — Zonguldak

Karadeniz'deki Sakarya Gaz Sahası'ndan çıkarılan doğal gaz, Zonguldak'ın Çaycuma ilçesindeki Filyos'ta kurulan doğal gaz işleme tesisine boru hattıyla getirilir ve buradan iletim şebekesine verilir. Zonguldak, Türkiye'nin tek taş kömürü havzasının ve Çatalağzı Termik Santrali'nin bulunduğu il olarak zaten güçlü bir enerji altyapısına sahiptir; tesisin yer seçiminde bu altyapı da etkili olmuştur. Samsun, Rusya'dan gelen Mavi Akım Boru Hattı'nın Karadeniz'i geçtikten sonra karaya ulaştığı ildir, Karadeniz'de çıkarılan gazın işlendiği yer değildir. Sinop, Kastamonu ve Trabzon'da bu ölçekte bir doğal gaz işleme tesisi bulunmamaktadır. Cevap A.

Doğru cevap: E — Güneş santrallerinin gün ve hava koşullarına bağlı çalışması

Kurulu güç bir santralin anlık üretebileceği en yüksek gücü, üretim ise yıl boyunca gerçekten ürettiği enerjiyi gösterir; ikisi arasındaki orana kapasite faktörü denir. Güneş santralleri geceleri hiç üretim yapamaz, bulutlu havalarda ve güneşin ufuk üzerindeki açısının küçüldüğü kış aylarında ise düşük güçle çalışır. Bu yüzden yıl içinde kurulu gücünün ancak küçük bir bölümü kadar enerji üretebilir ve üretimdeki payı kurulu güçteki payının altında kalır; doğru açıklama E'dir. A yanlıştır: maliyet santralin kurulup kurulmamasını etkiler, kurulduktan sonra ne kadar ürettiğini değil. C yanlıştır, santraller şebekeye bağlı çalışır ve ürettikleri elektrik iletilir. D verilenle çelişir; potansiyeli hiç olmayan bir ülkede kurulu gücün beşte biri güneşe ayrılmazdı. Cevap E.

Doğru cevap: B — II numaralı ilde santraller akarsuların akış hızından yararlanmaktadır.

Haritada I numaralı il Aydın, II numaralı il Konya, III numaralı il Çanakkale, IV numaralı il ise Artvin'dir. Konya, özellikle Karapınar çevresinde kurulan büyük güneş santralleriyle öne çıkar; yöre kapalı bir havzadır, akarsu ağı zayıf ve eğim azdır, bu nedenle akarsuların akış hızına dayalı bir üretimden söz edilemez ve B söylenemez. A söylenebilir: Aydın'da Büyük Menderes grabeni boyunca uzanan kırıklar yer altındaki sıcak suyun yüzeye yaklaşmasını sağlar, Germencik çevresi ülkenin en verimli jeotermal sahalarındandır. C söylenebilir; Çanakkale Boğazı çevresi ve Bozcaada rüzgârın sürekli ve kuvvetli estiği alanlardır. D söylenebilir, Artvin'de Çoruh Nehri üzerindeki barajlar dar ve derin vadilerin sağladığı yüksek düşüden yararlanır. E de doğrudur; Konya, İç Anadolu'nun açık gün sayısı en fazla olan yörelerindendir. Cevap B.

Doğru cevap: B — Mevsimlik talep değişimine karşı arzı güvenceye almak

Doğal gaz tüketimi konut ısıtması nedeniyle kış aylarında yaz aylarının çok üzerine çıkarken boru hatlarının kapasitesi ve alım sözleşmeleri yıl boyunca aşağı yukarı sabittir. Yer altı depolama tesisleri, tüketimin düşük olduğu dönemde alınan gazı biriktirip talebin yükseldiği dönemde şebekeye vererek bu mevsimlik dalgalanmayı karşılar ve kesinti riskine karşı arz güvenliği sağlar; bu nedenle B doğrudur. A yanlıştır: depolama gazın bileşimini ve kalori değerini değiştirmez. D yanlıştır, depolama bir üretim değil biriktirme işlemidir, ülkenin kendi gaz üretimini artırmaz. E de yanlıştır; depolanan gaz tesise de tesisten de boru hattıyla taşınır, depolama boru hattı ulaşımının yerini almaz. Cevap B.

Doğru cevap: D — Zonguldak'taki kömürün rezervi Afşin-Elbistan'dakinden daha fazladır.

Zonguldak Havzası Türkiye'nin tek taş kömürü havzasıdır ve rezervi sınırlıdır; Afşin-Elbistan ise ülkenin bilinen en büyük linyit rezervini barındıran havzadır. Bu nedenle rezerv bakımından üstünlük Zonguldak'ta değil Afşin-Elbistan'dadır ve D yanlıştır. A doğrudur: kömürden kok elde edilebilmesi karbon oranının ve kalori değerinin yüksek olmasını gerektirir, linyit bu niteliği taşımaz. C doğrudur; kalori değeri düşük kömürde taşıma maliyeti, taşınan enerjiye göre yüksek kalır, santralin ocak başına kurulmasının nedeni budur. B de doğrudur, yüzeye yakın yatakta uygulanan açık işletme; galeri açmayı, tahkimat ve havalandırma yapmayı gerektiren yer altı işletmeciliğinden ucuzdur. E her iki kömür türü için de geçerlidir. Cevap D.