Türkiye'de Doğal Afetler ve Kalkınma Projeleri — Test 5

Doğru cevap: A — Heyelan

Meteorolojik afetler atmosfer olaylarından doğar; dolu, hortum, fırtına ve kuraklık bu grubun tipik örnekleridir. Heyelan ise yer çekiminin etkisiyle gerçekleşen bir kütle hareketi olduğundan jeomorfolojik kökenli afetler arasında sayılır. Yağışın heyelanı tetiklemesi, bu afetin meteorolojik sanılmasına yol açan başlıca karışıklıktır.

Doğru cevap: C — AFAD

Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD), afet öncesi risk azaltma, afet sırasında müdahale ve sonrasında iyileştirme çalışmalarını koordine eden kurumdur. MTA yer altı kaynaklarının araştırılmasıyla, DSİ su yapılarıyla, TÜİK ise istatistik üretimiyle görevlidir. TEMA ise erozyonla mücadele alanında çalışan bir sivil toplum kuruluşudur.

Doğru cevap: A — Afet sonrası enkaz kaldırma sürecinin hızlandırılması

Zarar azaltma, afet gerçekleşmeden önce alınan risk haritalaması, planlama, yapı denetimi, eğitim ve sigorta gibi önlemleri kapsar. Enkaz kaldırma ise afet gerçekleştikten sonra yürütülen müdahale ve iyileştirme aşamasına aittir; zararı önlemez, oluşan zararı giderir. Müdahale çalışmalarını zarar azaltma sanmak, afet yönetimi aşamalarının karıştırılmasından kaynaklanır.

Doğru cevap: D — Gevşek zeminin sarsıntıyı büyüterek daha uzun süre iletmesi

Deprem dalgaları gevşek ve suya doygun alüvyal zeminlerde genlik kazanarak büyür, sarsıntı süresi uzar ve sıvılaşma görülebilir; bu nedenle aynı deprem bu zeminlerde çok daha ağır hasar bırakır. Depremin büyüklüğü ve odak derinliği ise kaynağa ait değerlerdir, zemine göre değişmez. Zeminin dalgaları soğuracağını düşünmek, gerçekte yaşanan büyütme etkisinin tam tersidir.

Doğru cevap: E — Riskli alanlarda nüfusun ve yapı stokunun hızla yoğunlaşması

Deprem sayısı sabitken zararın artması, tehlikenin değil kırılganlığın büyüdüğünü gösterir; denetimsiz kentleşmeyle riskli alanlarda nüfus ve yapı yoğunluğu arttıkça aynı deprem daha fazla insana ve yapıya ulaşır. Fay hatlarının sayıca artması ya da deprem kuşağının yer değiştirmesi jeolojik zaman ölçeğinde bile bu kadar kısa sürede gerçekleşmez. Ölçüm duyarlılığının artması ise kayıtlı deprem sayısını etkiler, gerçek zararı değil.

Doğru cevap: D — Tsunami

Deniz tabanındaki ani düşey yer değiştirmenin su kütlesini harekete geçirmesiyle oluşan uzun dalgalara tsunami denir; kıyıda suyun önce çekilmesi bu afetin bilinen erken uyarı belirtisidir. Gelgit Ay ve Güneş'in çekim etkisiyle düzenli aralıklarla gerçekleşir ve depremle ilgisi yoktur. Fırtına kabarması ise alçak basınç ve kuvvetli rüzgârın ürünüdür, tektonik kökenli değildir.

Doğru cevap: C — Bitki örtüsünün yok olmasıyla toprağın tutunma ve su emme kapasitesinin azalması

Bitki örtüsü hem kökleriyle toprağı tutar hem de yağış suyunun toprağa sızmasını sağlayarak yüzeysel akışı yavaşlatır. Örtü ortadan kalkınca yüzeysel akış hızlanıp sel riski artar, doygun hâle gelen tutunamayan toprak ise yamaçlarda kayarak heyelanı tetikler. Bu nedenle iki afetin aynı dönemde artması ortak bir insan kaynaklı etkene işaret eder.

Doğru cevap: B — Yeni yapıların dere yataklarının üzerine taşınması

Dere yatakları hem taşkın riski taşır hem de gevşek alüvyal dolgu nedeniyle deprem sarsıntısını büyütür; bu alanlara yapı taşımak riski iki kat artırır. Güncel yönetmeliğe uygun projelendirme, bağımsız zemin etüdü denetimi, toplanma alanı ayrılması ve zemine göre kat sınırı ise zarar azaltmanın temel araçlarıdır. Afet güvenliğinde arazi seçiminin yapı kalitesi kadar belirleyici olduğu bu örnekte açıkça görülür.

Doğru cevap: C — İçme suyu, ilaç, el feneri ve belge içeren afet çantasının hazırlanması

Afetin ilk saatlerinde ulaşım ve iletişim kesilebileceği için her hanenin su, ilaç, el feneri, düdük ve kimlik belgelerini içeren bir afet çantası bulundurması gerekir. Eşyaların sabitlenmemesi ya da ağır cisimlerin balkona konması ise sarsıntıda devrilme ve düşme riskini artıran yanlış davranışlardır. Sayaçların söküldüğü değil, sarsıntı sonrası vanaların kapatıldığı unutulmamalıdır.

Doğru cevap: A — Tümünün insan eliyle bilinçli olarak başlatılmış olması

Doğal afetler doğa olaylarının insan yaşamını olumsuz etkilemesiyle ortaya çıkar; bunların insan eliyle bilinçli olarak başlatılması söz konusu değildir, insan etkinlikleri yalnızca bazılarının zararını artırır. Buna karşılık can ve mal kaybı doğurmaları, önlemlerle zararlarının azaltılabilmesi ve dağılışlarının doğal koşullara bağlı olması ortak özelliklerdir. Afet ile doğa olayını ayıran ölçüt, olayın insan yaşamı üzerinde yarattığı sonuçtur.

Doğru cevap: C — Küresel ısınma

Sera gazlarının atmosferdeki oranı arttıkça yeryüzünden yansıyan uzun dalga boylu ışınların daha büyük bölümü tutulur ve alt atmosfer ısınır; bu sürecin sonucu küresel ısınmadır. Ozon incelmesi ise farklı bir sorundur ve kloroflorokarbon gazlarının ozon molekülünü parçalamasıyla ortaya çıkar. İki sorunun kaynak gazları ve sonuçları ayrı olduğu hâlde sıklıkla birbirine karıştırılır.

Doğru cevap: B — Yeryüzüne ulaşan mor ötesi ışınların artarak canlı dokularına zarar vermesi

Stratosferdeki ozon tabakası, Güneş'ten gelen mor ötesi ışınların büyük bölümünü süzer; tabaka incelince bu ışınlar yeryüzüne daha çok ulaşır. Artan mor ötesi ışın deri kanseri ve göz hastalıklarına, bitkilerde verim kaybına ve deniz ekosisteminde planktonların zarar görmesine yol açar. Ozon incelmesini oksijen azalmasıyla açıklamak, ozon ile solunum oksijeninin karıştırılmasından kaynaklanan bir hatadır.

Doğru cevap: C — Montreal Protokolü

Montreal Protokolü, ozon tabakasına zarar veren kloroflorokarbon ve halon gazlarının aşamalı olarak kullanımdan kaldırılmasını öngörür ve ozon incelmesiyle mücadelenin temel belgesidir. Kyoto Protokolü ile Paris Anlaşması sera gazı salımlarını ve iklim değişikliğini konu alır. Ramsar sulak alanların, Barselona Sözleşmesi ise Akdeniz'in kirlilikten korunmasıyla ilgilidir.

Doğru cevap: E — Kyoto Protokolü

Kyoto Protokolü, iklim değişikliğiyle mücadelede taraf ülkelere sayısal ve bağlayıcı sera gazı azaltım yükümlülüğü getiren ilk belgedir. Montreal Protokolü ozon tabakasını, Ramsar sulak alanları, Barselona Akdeniz'in kirlilikten korunmasını, Bern ise yaban hayatı ve doğal yaşam ortamlarını konu alır. Sera gazı ve ozon konularının karıştırılması bu soru tipindeki en yaygın hatadır.

Doğru cevap: E — Paris Anlaşması

Paris Anlaşması, iklim değişikliğiyle mücadelede gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin ulusal katkı beyanlarıyla birlikte yer aldığı, sıcaklık artışını 2 °C'nin altında tutmayı hedefleyen küresel bir belgedir. Kyoto Protokolü ise ondan çok daha önce kabul edilmiş ve yalnızca sanayileşmiş ülkelere bağlayıcı hedef getirmiştir. Sıcaklık hedefi içermesi Paris Anlaşması'nı diğer iklim belgelerinden ayıran temel özelliktir.