Türkiye'de Doğal Afetler ve Kalkınma Projeleri — Test 6

Doğru cevap: E — Ötrofikasyon

Sulara karışan azot ve fosfor bileşiklerinin bitkisel üretimi aşırı artırarak su kütlesini besin bakımından zenginleştirmesine ötrofikasyon denir. Yüzeyi kaplayan alg örtüsü hem ışığı keser hem de ölüp ayrışırken suyun çözünmüş oksijenini tüketir; bu nedenle balık ölümleri görülür. Asitleşme ise farklı bir süreçtir ve suya karışan asit bileşiklerinin pH değerini düşürmesiyle ortaya çıkar.

Doğru cevap: E — Havzada gübre kullanımının daha da yoğunlaştırılması

Ötrofikasyonun kaynağı suya ulaşan azot ve fosfor yüküdür; gübre kullanımını artırmak bu yükü büyütür ve sorunu ağırlaştırır. Toprak analizine dayalı ölçülü gübreleme, tampon bitki şeritleri, arıtma ve fosfatlı deterjanların sınırlandırılması ise besin girdisini azaltan etkili önlemlerdir. Kirliliğin kaynağını azaltmadan yalnızca gölde yapılacak müdahalelerin kalıcı çözüm sağlamayacağı unutulmamalıdır.

Doğru cevap: D — Nadasa bırakılan alanların yeniden ekime açılması

Toprak kirliliği; kimyasal gübre ve ilaç kalıntıları, ağır metaller, düzensiz katı atık depolama ve arıtılmamış atık su gibi dış kaynaklı kirleticilerin toprağa karışmasıyla oluşur. Nadas uygulamasının sona erdirilmesi toprağın nem ve besin dengesini etkileyebilir; ancak toprağa kirletici madde ekleyen bir süreç değildir. Verim düşüşü ile kirlilik kavramlarının karıştırılması bu soruda ölçülen ayrımı zorlaştırır.

Doğru cevap: C — Gürültü kirliliği

İstenmeyen ve rahatsız edici seslerin insan sağlığını bozacak düzeye ulaşmasına gürültü kirliliği denir; trafik, sanayi ve inşaat başlıca kaynaklarıdır. Sürekli yüksek ses düzeyi uyku düzenini bozar, dikkat dağınıklığı ve kalıcı işitme kaybı doğurabilir. Işık kirliliği ise gece aydınlatmasının aşırılığıyla ilgilidir ve gökyüzü gözlemi ile canlı davranışlarını etkiler.

Doğru cevap: A — Kentin yıllık toplam atık üretiminin kendiliğinden ortadan kalkması

Geri dönüşüm, atığı ortadan kaldırmaz; yalnızca atığın hammadde olarak yeniden kullanılmasını sağlayarak depolanan miktarı ve kaynak tüketimini azaltır. Bu nedenle atık üretiminin tümüyle sona ereceği yargısı gerçekle bağdaşmaz. Buna karşılık hammadde tasarrufu, enerji tasarrufu ve düzensiz depolamadan doğan sera gazı salımının azalması geri dönüşümün doğrudan yararlarıdır.

Doğru cevap: A — Eğimli yamaçlarda teraslama yapılması

Teraslama, eğimli arazide yüzeysel akışın hızını kesip suyun toprağa sızmasını sağladığı için erozyonu azaltan bir önlemdir. Aşırı otlatma, orman yakma, eğim yönünde sürüm ve anız yakma ise bitki örtüsünü ve toprak yapısını zayıflatarak taşınmayı hızlandırır. Toprak koruma önlemleriyle erozyonu artıran uygulamaları ayırt edememek, bu soru tipindeki temel güçlüktür.

Doğru cevap: D — Çölleşme

Kurak ve yarı kurak alanlarda iklim koşulları ve insan etkinliklerinin birlikte toprak verimliliğini kalıcı biçimde düşürmesine çölleşme denir. Aşırı yer altı suyu çekimi, aşırı otlatma ve bilinçsiz sulama bu süreci hızlandırır; Konya Kapalı Havzası Türkiye'de riskin en yüksek olduğu alandır. Ötrofikasyon ve asit yağmuru su ve hava kirliliğiyle ilgili olduğundan toprak verimliliğinin yitirilmesini açıklamaz.

Doğru cevap: D — Ormandan yıllık artım miktarı kadar kesim yapılması

Sürdürülebilirlik, kaynaktan yararlanmayı tümüyle bırakmak değil, kaynağın kendini yenileme hızını aşmayacak biçimde kullanmaktır. Ormanda yıllık artım kadar kesim yapmak bu ilkenin tipik uygulamasıdır. Kaynağa hiç dokunmamayı sürdürülebilirlik sanmak, kavramın kullanım ile koruma arasında denge kurma özelliğini göz ardı eden bir yanılgıdır.

Doğru cevap: A — Millî park

Millî parklar; bilimsel, estetik ve doğal değerleri yüksek olan, korunması ve denetimli biçimde ziyarete açılması amacıyla ayrılmış geniş alanlardır. Türkiye'de Uludağ, Göreme, Köprülü Kanyon ve Yedigöller bu statüdeki alanlara örnektir. Serbest bölge ve organize sanayi bölgesi ise ekonomik amaçlı planlama birimleridir, doğa koruma statüsü taşımaz.

Doğru cevap: B — Ramsar Sözleşmesi

Ramsar Sözleşmesi, özellikle su kuşlarının yaşama ortamı olan sulak alanların korunmasını amaçlar ve taraf ülkeler uluslararası öneme sahip alanlarını bu listeye kaydeder. Türkiye'de Sultan Sazlığı, Kuş Cenneti ve Göksu Deltası bu kapsamdaki alanlardır. Kyoto, Paris ve Viyana belgeleri ise atmosferle ilgili sorunları düzenlediğinden sulak alan korumasıyla ilgili değildir.

Doğru cevap: E — TEMA Vakfı

TEMA Vakfı, toprak erozyonuyla mücadele, ağaçlandırma ve doğal varlıkların korunması amacıyla kurulmuş bir sivil toplum kuruluşudur ve kamuoyu bilinçlendirme çalışmalarıyla öne çıkar. DSİ su yapılarını, MTA yer altı kaynaklarının araştırılmasını, TÜİK istatistik üretimini yürüten kamu kurumlarıdır. Sivil toplum kuruluşu ile kamu kurumu ayrımı bu soruda ölçülen temel noktadır.

Doğru cevap: B — Kış aylarında sanayi tesislerinin tamamının kapatılması

Kışın hava kirliliğinin artmasının nedeni ısınma amaçlı yakıt tüketiminin yükselmesi ve terselme (inversiyon) olayıdır; soğuyan yüzeyin üzerinde oluşan soğuk hava kütlesi kirleticileri yere yakın tabakada hapseder. Çanak biçimli topografya ve zayıf rüzgâr bu birikmeyi ağırlaştırır. Sanayi tesislerinin kapanması ise kirletici kaynağını azaltacağı için kirliliği artıran bir etken olarak gösterilemez.

Doğru cevap: A — Okyanuslardaki buzul kütlesinin sürekli olarak kalınlaşması

Küresel ısınmayla birlikte kutup ve dağ buzulları erimekte, bu erime deniz seviyesinin yükselmesine yol açmaktadır; buzul kütlesinin kalınlaşması bu süreçle bağdaşmaz. Isınmanın diğer beklenen sonuçları çölleşme riskinin artması, tür yaşam alanlarının daralması ve aşırı hava olaylarının sıklaşmasıdır. Bölgesel soğuma örneklerinden yola çıkarak küresel eğilimi tersine çevirmek, ölçek karıştırmasından doğan bir hatadır.

Doğru cevap: C — Atmosfere salınan kirletici madde miktarını azaltmak

Baca filtresi partikül tutar, doğal gaza geçiş kükürt ve partikül salımını düşürür, toplu taşıma ise egzoz kaynaklı kirletici yükünü azaltır; üç uygulamanın da ortak sonucu havaya verilen kirletici miktarının düşmesidir. Bu önlemler suya, toprağa ya da katı atığa değil, doğrudan atmosfere yöneliktir. Uygulamaların ortak paydasını bulmak yerine tek tek etkilerine takılmak, bu soru tipinde yanlış seçime yol açar.

Doğru cevap: B — Sera gazı salımının ve asit yağmuru riskinin azalması

Kömürün yanmasıyla açığa çıkan karbondioksit ve kükürt dioksit, sırasıyla küresel ısınmanın ve asit yağmurlarının başlıca kaynağıdır; rüzgâr ve güneşe geçiş bu salımları azaltır. Enerji kaynağının değişmesi tüketim miktarını, deprem riskini ya da erozyonu doğrudan belirlemez. Yenilenebilir kaynakların her çevre sorununu çözeceği düşüncesi, bu soruda ölçülen aşırı genelleme hatasıdır.