Sözcükte Anlam — Test 9

Doğru cevap: D — Taşıma su ile değirmen dönmez. / Ödünç ile düğün olmaz.

D'deki iki atasözü de geçici ve başkasından sağlanan imkânlarla kalıcı bir işin yürütülemeyeceğini anlatır; her ikisi de sürekli ve kendine ait kaynağın gerekliliğini vurgular. B'de ise "Üzüm üzüme baka baka kararır." kişinin çevresinden etkilendiğini, "Bin bilsen de bir bilene danış." ise danışmanın önemini bildirir; bu iki yargı birbirinden ayrıdır.

Doğru cevap: C — Denizin üzerinde küçük bir balıkçı teknesi süzülüyordu.

C'de deniz ve tekne doğrudan kendi adlarıyla anıldığı için dolaylama yoktur. E'deki "file bekçisi" ise tek sözcükle karşılanabilecek "kaleci" kavramının birden çok sözcükle anlatılmasıdır; aynı biçimde A'da "kara elmas" kömür, B'de "yavru vatan" Kıbrıs, D'de "ormanların kralı" aslan yerine kullanılmış dolaylamalardır.

Doğru cevap: D — Sınavdan öyle korkuyordu ki salona gözü kara bir hâlde girdi.

"Gözü kara", tehlikeyi hiçe sayan, çok cesur kimse demektir. D'de ise cümlede korku ve çekingenlik anlatıldığı hâlde cesareti bildiren bir deyim kullanıldığı için deyim anlamına uygun kullanılmamıştır. C'deki "altından kalkamamak" ise bir işi başarmaya gücü yetmemek anlamındadır ve bütün işleri tek başına üstlenen kişi için doğru kullanılmıştır.

Doğru cevap: C — kulağı delik: söyleneni duymayan, hiç kimsenin sözünü dinlemeyen kimse

"Kulağı delik" deyimi, haberleri herkesten önce alan, olup bitenden çabuk haberdar olan kişiyi anlatır; C'de verilen "söz dinlemeyen kimse" açıklaması yanlıştır. B'deki "ağzı var dili yok" ise gerçekten de çok sessiz, uysal ve kimseye karışmayan kişileri nitelemek için kullanılır.

Doğru cevap: C — Toplantıya katılanlar değil, katılmayanlar eleştirildi.

C'deki "katılanlar – katılmayanlar" ikilisi arasında zıt anlam değil olumsuzluk ilişkisi vardır; bir sözcüğün olumsuz biçimi, o sözcüğün karşıt anlamlısı sayılmaz. A'daki "kazanan – kaybeden" ise ayrı köklerden gelen ve birbirinin karşıtı olan sözcükler olduğu için gerçek bir zıtlık kurar.

Doğru cevap: D — IV

IV numaralı sözde "kasaba" yer adı, orada yaşayan insanlar yerine kullanılmıştır; bu, yer-insan ilişkisine dayalı bir ad aktarmasıdır. I numaralı "beyaz perde" ise sinema yerine kullanılmış bir dolaylamadır; dolaylama ile ad aktarması karıştırılmamalıdır. V'teki "tıklım tıklım" ise yalnızca bir pekiştirme ikilemesidir.

Doğru cevap: B — Duvardaki tabloyu uzun uzun inceledi. (gözetledi)

"İncelemek" bir şeyi ayrıntılarıyla ve açıkça araştırmaktır; "gözetlemek" ise gizlice bakmayı bildirdiği için B'de cümlenin anlamı bozulur. A'da "yardım" ile "destek" aynı anlam alanında bulunduğundan değişim cümleyi bozmaz.

Doğru cevap: E — V

"Tumturaklı" sözcüğü gösterişli ve süslü bir anlatımı niteler. I, II, III ve IV'teki "yalın", "sade", "duruluk" ve "özentisiz" ise gösterişten uzak anlatımı bildirdiği için aynı anlam alanında toplanan yakın anlamlı sözcüklerdir; bu nedenle V, anlamca onların karşısında yer alır.

Doğru cevap: D — Öğrenciler sınav sonucunu “sabırsızlıkla” bekliyordu. (umutla)

Yakın anlamlı görünen sözcükler her zaman birbirinin yerine kullanılamaz; aralarındaki ince fark cümlenin anlamını değiştirir. D’de “sabırsızlıkla beklemek”, beklemeye katlanamamayı, tedirgin bir aceleyi bildirir; “umutla beklemek” ise sonucun olumlu çıkacağına inanmayı anlatır. Bu ikisi farklı duyguları karşıladığı için değişiklik cümlenin anlamını başkalaştırır. A’daki “kolayca” ile “rahatça”, C’deki “birden” ile “aniden” bu bağlamlarda eş değerdir; B’deki “küçük” ile “ufak”, E’deki “içtenlikle” ile “samimiyetle” de aynı kavramı karşılar ve yer değiştirdiklerinde anlam korunur. Cevap D.

Doğru cevap: D — Çocuk, elindeki ipi makasla tam ortadan ikiye “böldü”.

Terim anlam, bir sözcüğün belli bir bilim, sanat ya da meslek dalına özgü kavramı karşılamasıdır. A’daki “plan” resim ve sinemanın, B’deki “alan” matematiğin, C’deki “ölçü” şiirin, E’deki “nabız” tıbbın terimidir. D’de geçen “bölmek” sözcüğü matematikte terim değeri taşısa da bu cümlede bir ipin makasla ikiye ayrılması anlatılmaktadır; yani sözcük günlük dildeki gerçek anlamıyla kullanılmıştır. Terim değeri taşımayan tek kullanım bu nedenle D’dedir. Cevap D.

Doğru cevap: B — Kışlık giysileri dolabın alt gözüne yerleştirdi.

Yan anlam, sözcüğün temel anlamıyla bağını koruyarak başka bir varlığa ad olmasıdır. B’de dolabın bölmesine, biçim benzerliği nedeniyle “göz” denmiştir; sözcük organ adı olmaktan çıkmış, ama benzerlik bağını korumuştur. A ve E’de “göz” doğrudan görme organını karşılar; bu, sözcüğün temel anlamıdır. C ve D’deki “gözünün yaşına bakmamak” ile “gözünde büyümek” ise kalıplaşmış deyimlerdir; bunlarda sözcük tek başına bir varlığa ad olmaz, söz öbeğinin tamamı mecaz değer taşır. Cevap B.

Doğru cevap: A — Yayınevi, şairin ilk kitabını bu ay yeniden bastı.

“Basmak” çok anlamlı bir eylemdir; soruda istenen, matbaacılıkla ilgili olan “çoğaltmak için kâğıda geçirmek” anlamıdır. A’da yayınevinin kitabı “yeniden basması” tam olarak bu anlamı karşılar. B’de sözcük “ayağını bir yere koymak” anlamındaki temel anlamıyla kullanılmıştır. C ve E’de ise “bir yeri kaplamak, su altında bırakmak” anlamı vardır; sisin ya da suyun bir yeri basmasının çoğaltmayla ilgisi yoktur. D’deki kullanım da “üzerine kuvvet uygulamak” anlamındadır. Cevap A.

Doğru cevap: C — Selamına verdiği soğuk karşılık hepimizi şaşırttı.

Mecaz anlam, sözcüğün gerçek anlamından tümüyle uzaklaşarak başka bir kavramı karşılamasıdır. C’de “soğuk karşılık” ısıyla ilgili değildir; ilgisiz, sevimsiz, mesafeli bir davranışı anlatır, yani sözcük gerçek anlamının dışına çıkmıştır. B’de sobanın yeniden yakılması, sözcüğün düşük sıcaklık anlamıyla kullanıldığını kanıtlar. A, D ve E’de de sırasıyla suyun, şişenin ve havanın sıcaklığı söz konusudur; bu kullanımların hiçbirinde anlam kayması yoktur. Cevap C.

Doğru cevap: B — Kusurları görmezlikten gelerek hoşgörüyle karşılamak

“Göz yummak” deyimi “bir kusuru görmezlikten gelmek, hoş görmek” anlamına gelir. Cümlede ustabaşının çırağa “kendini toparlaması için zaman tanıması”, yanlışların üzerine gitmediğini, onları hoşgörüyle karşıladığını gösterir; dayanak budur. A’daki “sorumluluğu başkasına bırakmak” cümlede yoktur; ustabaşı işi devretmemiş, yalnızca hataları görmezden gelmiştir. D ise deyimdeki “göz” sözcüğünden yola çıkılarak kurulmuş bir çeldiricidir; birini gözetim altında tutmak, hoşgörünün tam karşıtı bir tutumdur. Cevap B.

Doğru cevap: C — Her güzelliğin ya da iyiliğin yanında bir sıkıntı da bulunur.

Atasözü, gülün güzelliğiyle dikeninin aynı bitkide bulunmasını örnek göstererek her güzel ya da iyi durumun yanında bir zorluğun, bir sıkıntının da bulunduğunu anlatır. A yalnızca doğadaki çeşitliliğe değinir; oysa atasözünde vurgulanan, güzellikle sıkıntının bir arada bulunmasıdır. E’deki “görünüşe aldanma” uyarısı başka sözlerin anlamıdır; dikenin varlığı bir aldanmayı değil, kaçınılmaz bir olumsuzluğu gösterir. D ise atasözünde hiç bulunmayan, kişinin bakışıyla ilgili bir yargıdır. Cevap C.