Çözümlü sorular · okuma modu
KPSS Türkçe dersinin Ses Olayları konusundan 15 soru ve her birinin ayrıntılı çözümü. Konudaki 158 soru kitap sırasına göre 11 teste bölünmüştür; bu sayfa 10. testtir. Soruyu önce kendin çöz, ardından Çözümü göster'e dokunup doğru cevabı ve gerekçesini oku. Süre tutarak, şık işaretleyerek ve sonucunu kaydederek çözmek istersen interaktif testi başlat.
2 kolay8 orta5 zor
Verilen sözcüklerden hangisi küçük ünlü uyumuna uymaz?
Doğru cevap: E — kavunlar
kavunlar: a–u–a; düz ünlü 'a'dan sonra yuvarlak 'u' geldiği için küçük ünlü uyumu bozulmuştur. 'soğanlık: o–a–ı' sözcüğünde yuvarlak 'o'dan sonra geniş düz 'a', ondan sonra da düz 'ı' geldiği için uyum korunur. 'yoğurtçu: o–u–u' da aynı biçimde kurala uygundur.
Kasabanın (I) kitapçısı, dar bir sokağın en ucundaki iki katlı ahşap binadaydı. İçeri girdiğinizde önce mürekkep kokusu karşılardı sizi. Raflar tavana kadar uzanır, (II) kâğıdın sarımtırak rengi loş ışıkta daha da koyulaşırdı. Yaşlı sahibi, aradığınız eseri sormanıza (III) fırsat bırakmadan bulur, (IV) yumuşacık bir sesle fiyatını söylerdi. Kimileri oradan çıkarken (V) hakkında saatlerce konuşulacak bir kitapla ayrılırdı. Bu parçada numaralanmış sözcüklerin hangisinde ünsüz düşmesi vardır?
Doğru cevap: D — IV. yumuşacık
IV'te "yumuşak + -cık → yumuşacık" değişimi görülür; küçültme eki gelirken kökteki "k" sesi düşmüş, ünsüz düşmesi gerçekleşmiştir. I'de "kitap + -cı → kitapçı" ünsüz benzeşmesi, II'de "kâğıt + -ın → kâğıdın" ünsüz yumuşamasıdır. V'teki "hakkında" sözcüğünde ise ses düşmesi değil, tam tersine "hak" sözcüğünün aslındaki ikinci "k" sesinin ortaya çıktığı bir ünsüz türemesi vardır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) bulunmamaktadır?
Doğru cevap: A — Denizin rengi akşamüstü koyulaşırdı.
B'de "karış + -dı → karıştı", C'de "ağaç + -dan → ağaçtan" ve "uzaklaş + -dı → uzaklaştı", D'de "yorgunluk + -dan → yorgunluktan", E'de "sabah + -dan → sabahtan" biçiminde sertleşme vardır. A'da ise "renk + -i → rengi" ünsüz yumuşamasıdır ve "koyulaşırdı" sözcüğündeki "-dı" eki yumuşak "r" sesinden sonra geldiği için sertleşmemiştir. Bu nedenle benzeşmenin bulunmadığı cümle A'dır.
Dedem, gençliğinde bu dağ yollarını yaya olarak aştığını anlatmayı çok severdi. Akşamüstü (I) sofranın başına geçtiğimizde sözü döner dolaşır, yine o eski günlere gelirdi. Biz de onu can kulağıyla (II) dinlerdik. Anlattıkça sesi yumuşar (III), gözleri uzaklara dalardı. Kimi zaman sözünü yarıda keser, pencereden (IV) dışarıyı uzun uzun süzerdi. O anlarda odaya derin bir sessizlik (V) çökerdi. Bu parçada numaralanmış sözcüklerin hangisi büyük ünlü uyumuna uymaz?
Doğru cevap: A — I
akşamüstü: a–a–ü–ü; sözcüğün ilk iki ünlüsü kalın, son iki ünlüsü ince olduğu için büyük ünlü uyumu bozulmuştur; birleşik sözcüklerde uyum aranmaz. Numaralanmış öteki sözcükler uyumludur: 'kulağıyla: u–a–ı–a' baştan sona kalın, 'pencereden: e–e–e–e' baştan sona ince ünlülüdür.
Kışın uzun gecelerinde ailece soba başında toplanırdık. Dedem, gençliğinde başından geçenleri anlatmaya başlayınca hepimiz susar, onun sesindeki o tuhaf tatlılığa kapılırdık. Anlattığı masalları (I) sessizce dinler, kimi yerde gülüşür, kimi yerde korkuyla birbirimize sokulurduk. Masal bitince ninem sıcak süt getirir, elimize (II) birer bardak tutuştururdu (III). Sonra hepimiz odalarımıza (IV) dağılır, yorganların altına girer, dışarıda lapa lapa kar yağarken (V) uyuyakalırdık. Bu parçada numaralanmış sözcüklerin hangisinde büyük ünlü uyumunu bozan bir ek kullanılmıştır?
Doğru cevap: E — V
yağarken: a–a–e; ünlü uyumlarına girmeyen '-ken' eki, kalın ünlülü 'yağar' sözcüğüne ince ünlüyle eklendiği için büyük ünlü uyumu bozulmuştur. Numaralanmış öteki sözcüklerde uyum korunmuştur: 'tutuştururdu: u–u–u–u–u' baştan sona kalın, 'elimize: e–i–i–e' baştan sona ince ünlülüdür.
Sabah (I) erkenden yola çıktık. Otobüs (II) durağında bizden başka kimse yoktu. Hava (III) soğuktu ama gökyüzü pırıl pırıldı. Şoför (IV) geldiğinde hepimiz sıraya girdik; yolculuk (V) boyunca kimse konuşmadı. Bu parçadaki numaralanmış sözcüklerin hangisinde ünsüz benzeşmesi vardır?
Doğru cevap: C — III
“Soğuktu” sözcüğünde kök sert ünsüz k ile bittiği için “-du” eki “-tu” biçimine girmiştir; bu ünsüz benzeşmesidir. “Erkenden” ve “boyunca” sözcüklerinde ekler yumuşak ünsüzden ya da ünlüden sonra geldiği için sertleşme olmamıştır. “Durağında” (durak-ı) ve “geldiğinde” (gel-dik-i) sözcüklerinde ise benzeşme değil, ünsüz yumuşaması görülür.
Yaz sabahları dedemle birlikte kıyıya iner, küçük kayığı sessizce suya indirirdik. O kürekleri (I) çekerken ben oltayı hazırlar, denizin (II) yüzeyindeki en küçük kıpırtıyı bile kaçırmamaya çalışırdım. Balıklar çoğu zaman oltaya (III) yaklaşmaz, bizse saatlerce orada oturmaya doyamazdık. Güneş iyice yükselince eve dönerdik. Kayıktan (IV) indiğimizde ayakta duracak gücümüz kalmazdı ama yüzümüzde kocaman bir gülümseme (V) olurdu. Bu parçada numaralanmış sözcüklerin hangisinde ünsüz uyumu (sert ünsüzlerin benzeşmesi) görülmektedir?
Doğru cevap: D — IV
kayıktan sözcüğünde 'kayık' kökü sert ünsüz 'k' ile bittiği için '-dan' eki sertleşerek '-tan' olmuştur; bu, ünsüz uyumunun tipik örneğidir. Numaralanmış öteki sözcüklerde ya ek 'c, d, g' ile başlamaz ya da kök yumuşak ünsüzle biter: 'denizin' sözcüğünde kök 'z' ile, 'oltaya' sözcüğünde ünlüyle biter; 'kürekleri' sözcüğüne gelen '-ler' eki ise sertleşmeye uğramaz.
Küçük bir dağ köyünde doğdum. Evimizin arkasında, gövdesi iki kişinin kucaklayamayacağı kadar kalın bir (I) ağacımız vardı. Yazın gölgesinde serinler, sonbaharda dallarından düşen (II) yaprakları toplardık. Babam işten döndüğünde ilk olarak o ağaca bakar, (III) bileğindeki saati çıkarıp bir dala asar, sonra bizimle oynardı. Yıllar sonra köye döndüğümde ağaç hâlâ ayaktaydı. Onun (IV) hakkında anlatacak o kadar çok şeyim vardı ki gövdesine sarıldım; ancak akşam olunca istemeye istemeye oradan (V) uzaklaştım. Bu parçada numaralanmış sözcüklerin hangisinde ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) vardır?
Doğru cevap: E — V. uzaklaştım
V'te "uzaklaş + -dım → uzaklaştım" değişimi vardır; sert ünsüz "ş" ile biten gövdeye "d" ile başlayan ek gelince bu ses "t"ye dönüşmüş, ünsüz benzeşmesi olmuştur. I'de "ağaç + -ı + -mız → ağacımız" ve III'te "bilek + -i + -ndeki → bileğindeki" örnekleri yumuşamadır. II'de "yaprak" sözcüğünün aldığı "-lar" eki "c, d, g" ile başlamadığı için benzeşme koşulu oluşmamıştır.
Sınıfa (I) girdiğinde herkes birden sustu. Öğretmen elindeki (II) kâğıdı masaya bıraktı, tahtaya doğru (III) döndü. Kimseye ne (IV) diyeceğini bilmez gibiydi; sesi (V) küçücük bir fısıltıya dönüşmüştü. Bu parçadaki numaralanmış sözcüklerin hangisinde birden çok ses olayı vardır?
Doğru cevap: D — IV
“Diyeceğini” sözcüğünde hem ünlü daralması (de-ecek → diyecek) hem de ünsüz yumuşaması (-ecek-i → -eceği) görülür; yani iki ses olayı bir aradadır. “Girdiğinde” ve “kâğıdı” sözcüklerinde yalnızca ünsüz yumuşaması, “küçücük” sözcüğünde yalnızca ünsüz düşmesi vardır. “Döndü” sözcüğünde ise herhangi bir ses olayı bulunmaz.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşaması bulunmaktadır?
Doğru cevap: B — Bahçedeki dolabı boyamak için hafta sonunu ayırdı.
B'de "dolap + -ı → dolabı" biçiminde sondaki "p" sesi ünlüyle başlayan ek aldığı için "b"ye dönüşmüş, ünsüz yumuşaması olmuştur. A, C, D ve E'deki "Zonguldak, Sinop, Ahmet, Uşak" sözcükleri ise özel addır; özel adlarda yumuşama yazımda gösterilmez, bu yüzden "Zonguldak'a, Sinop'u, Ahmet'i, Uşak'ın" biçiminde yazılır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz uyumuna aykırı bir yazım bulunmaktadır?
Doğru cevap: C — Sabahdan beri kapının önünde onu bekliyorduk.
'sabah' sözcüğü sert ünsüz olan 'h' ile bittiği için '-dan' eki sertleşmeli ve sözcük 'sabahtan' biçiminde yazılmalıdır; 'sabahdan' yazımı ünsüz uyumuna aykırıdır. Buna karşılık 'sınav' sözcüğü yumuşak ünsüz 'v' ile bittiği için ek sertleşmez ve 'sınavdan' yazımı doğrudur. Aynı biçimde 'kaldırımda' sözcüğünde de 'm'den sonra ek sertleşmez.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralması bulunmaktadır?
Doğru cevap: B — Annem mutfakta yemek hazırlıyor.
B seçeneğinde "hazırla- + -yor → hazırlıyor" çözümlemesi yapılır; kökün sonundaki geniş ünlü "a", "-yor" ekinden önce daralarak "ı" olmuştur. A seçeneğindeki "yürü-" ve D seçeneğindeki "uyu-" kökleri zaten dar ünlüyle bittiğinden bu sözcüklerde daralma aranmaz. C ve E seçeneklerinde ise "es-" ve "otur-" köklerine yardımcı ünlü getirilmiştir; daralan bir geniş ünlü yoktur.
Sınıfın en arka sırasında oturan çocuk, dersin başından beri (I) defterine bir şeyler çiziyordu. Öğretmen yanına geldiğinde eli titredi; kalemi (II) yavaşça masanın altına saklamaya çalıştı. Öğretmen kızmadı, tam tersine çizimi uzun uzun inceledi ve (III) sokağın karşısındaki resim kursundan söz etti. O günden sonra çocuk, (IV) kitaptan çok tuvale sarıldı. Yıllar sonra açtığı ilk sergi (V) hakkında yazılan yazılarda, o öğretmenin adı sık sık geçti. Bu parçada numaralanmış sözcüklerin hangisinde ünsüz türemesi vardır?
Doğru cevap: E — V. hakkında
V'te "hak" sözcüğü ünlüyle başlayan ek alınca aslındaki ikinci "k" sesi ortaya çıkmış, "hak + -ı + -nda → hakkında" biçiminde bir ünsüz türemesi gerçekleşmiştir. II'de "yavaş + -ca → yavaşça" ve IV'te "kitap + -dan → kitaptan" örnekleri ünsüz benzeşmesidir. III'te ise "sokak + -ın → sokağın" biçiminde bir ünsüz yumuşaması vardır; hiçbirinde ses türemesi görülmez.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü türemesi bulunmaktadır?
Doğru cevap: A — Bebeğin gülücükleri hepimizi mutlu etti.
A seçeneğindeki "gülücük" sözcüğü "gül + -cük" birleşiminden oluşmuştur; beklenen biçim "gülcük" iken araya "ü" ünlüsü girdiği için ünlü türemesi vardır. C seçeneğindeki "oynayan" sözcüğü "oyna- + -y- + -an" biçiminde çözümlenir; burada türeyen bir ünlü değil, kaynaştırma ünsüzü söz konusudur. Diğer seçeneklerde de sözcüklere sonradan katılan bir ünlü bulunmamaktadır.
Aşağıda verilen sözcüklerden hangisi büyük ünlü uyumuna uymaz?
Doğru cevap: C — televizyon
televizyon: e–e–i–o; ilk üç ünlü ince, son ünlü kalın olduğu için sözcük büyük ünlü uyumuna aykırıdır. Alıntı sözcükler çoğu zaman bu uyuma girmez. 'yolculuk: o–u–u' bütünüyle kalın, 'dinlence: i–e–e' bütünüyle ince ünlülü olduğu için uyuma girer.
