Sözcük Yapısı — Test 7

Doğru cevap: B — Adamın ani ölümü herkesi derinden üzdü.

B'deki "ölümü" sözcüğü öl- + -üm + -ü biçiminde çözümlenir; -üm burada eylemden ad türeten yapım eki, -ü ise iyelik ekidir. A, C ve E'deki "kalemim, evim, odam" sözcüklerinde -im/-m eki "benim" anlamı veren birinci tekil kişi iyelik ekidir ve çekim ekidir. D'deki "defterimi" ise iyelik ekinden sonra belirtme hâli eki almıştır; hiçbirinde yeni bir sözcük oluşmamıştır.

Doğru cevap: C — kaynana

"kaynana" sözcüğü kayın + ana biçiminde iki sözcüğün birleşmesiyle oluşmuş, birleşirken de ses düşmesine uğramıştır. "korkak" (kork-ak) ve "demirci" (demir-ci) yapım eki aldıkları için türemiştir. "kaleminiz" ve "omuzlar" yalnızca çekim eki aldığından basit yapılıdır.

Doğru cevap: C — tuzluğa

"Tuzluğa" sözcüğü tuz (kök) + -luk (yapım eki) + -a (yönelme durumu, çekim eki) biçiminde çözümlenir; bu nedenle istenen sıralamaya tam olarak uyar. "Kitaplar" (kitap + -lar) ve "evden" (ev + -den) yalnızca çekim eki almıştır, yapım eki yoktur. "Gözlükçü" göz + -lük + -çü biçiminde iki yapım eki almıştır ama çekim eki almamıştır; "sevinç" ise sev- + -inç olup yalnız yapım eki içerir.

Doğru cevap: A — dallar

"Dallar" sözcüğü dal (kök) + -lar (çokluk, çekim eki) biçimindedir; yapım eki almadığı için basittir. Ötekilerin tamamı türemiştir: yol + -cu, su + -suz, bil- + -gi, yaz- + -ar + -lık. Özellikle "yazarlık" sözcüğü art arda iki yapım eki aldığından türemiştir; "dallar"daki çokluk eki ise çekim eki olduğu için sözcüğün yapısını değiştirmez.

Doğru cevap: E — niçin

"niçin" sözcüğü ne + için biçiminde birleşirken "ne" sözcüğündeki "e" sesi düşmüştür. Diğer seçeneklerdeki birleşiklerde herhangi bir ses düşmesi görülmez; baş+bakan, deniz+altı, gece+kondu, ata+sözü biçiminde sesler korunmuştur. Hepsi birleşiktir, ancak yalnız "niçin" ses düşmesi taşır.

Doğru cevap: A — Bu evi dedem yaptı.

A'daki bütün sözcükler ya kök hâlindedir ya da yalnızca çekim eki almıştır: bu, ev-i, dede-m, yap-tı. B'de "öğretmen" (öğre-t-men), C'de "sürekli" (sür-ek-li), D'de "oyuncak" (oyun-cak), E'de "yolcular" (yol-cu-lar) türemiştir. Ayrıca D'deki "kaybetti" birleşik bir fiildir.

Doğru cevap: B — Çorbayı biraz tuzladı.

"Tuzladı" sözcüğü tuz (isim kökü) + -la- (isimden fiil yapan yapım eki) + -dı (çekim eki) biçimindedir; ek yeni bir sözcük türettiği için sözcük türemiştir. Öteki seçeneklerde -le/-la vasıta durumu ekidir: kalem + -le, araba + -y-la, sabır + -la, sevinç + -le. "Sevinçle" sözcüğü türemiş bir isim olan "sevinç"ten oluşsa da buradaki -le eki çekim ekidir, sorulan görevi karşılamaz.

Doğru cevap: C — Özür mektubunu ona kendi eliyle yazdırdı.

C'deki "yazdırdı" sözcüğü yaz- + -dır + -dı biçimindedir; -dır ettirgenlik bildiren, eylemden eylem türeten bir yapım ekidir. D'deki "suladı" da yapım eki taşır ancak su + -la + -dı biçiminde addan eylem türetilmiştir. A, B ve E'deki "oturdu, yediler, bekledi" sözcükleri ise eylem köküne yalnızca kip ve kişi ekleri, yani çekim ekleri almıştır.

Doğru cevap: D — Almanca

"Almanca" sözcüğünde -ca eki, ulus adından bir dil adı türetmiştir; yani yapım ekidir ve sözcük türemiştir. "Bence" ve "sizce" örneklerinde -ce eşitlik durumu ekidir, sözcüğün anlamını değiştirmez, yeni sözcük türetmez. "Günlerce" ve "saatlerce" sözcüklerinde de ek, çokluk ekinden sonra gelen bir çekim ekidir; bu sözcükler yapı bakımından basittir.

Doğru cevap: E — Yaz akşamları sahil boyunca hep dondurma satılırdı.

E'deki "dondurma" sözcüğü don- + -dur + -ma biçiminde çözümlenir; buradaki -ma eki eylemden ad türetmiş ve ortaya bir yiyecek adı çıkmıştır. A'daki "şaşırmadı" ve B'deki "kırpmadı" sözcüklerinde -ma eki eylemin olumsuzunu yapar; bu ek yeni bir sözcük türetmediği için çekim eki kabul edilir. C'deki "çalmadı" ile D'deki "karışmadı" da aynı biçimde olumsuzluk eki almış çekimli fiillerdir.

Doğru cevap: B — Öğrenciler sınavdan sonra rahatladı.

B'deki sözcükler basit ya da türemiştir: öğrenci (öğren-ci), sınav-dan, sonra, rahatla-dı; birleşik yapı yoktur. A'da hem "herkes" (her+kes) hem "ilkokul" (ilk+okul), C'de "hiçbir", D'de "vazgeçmek", E'de "bugün" (bu+gün) birleşiktir. Türemiş sözcük bulunması cümleyi birleşikli yapmaz.

Doğru cevap: B — Buzdolabındaki sütü bardağa boşalttı.

B'de "buzdolabı" birleşik, "boşalttı" (boş-al-t-tı) türemiş, "süt" ve "bardak" ise basit sözcüklerdir; üç yapı da bir aradadır. A, C ve D'de basit ve türemiş sözcükler vardır ama birleşik sözcük yoktur. E'de birleşik (cumartesi) ve basit (kar, yağdı) sözcük bulunur, türemiş sözcük geçmez.

Doğru cevap: A — Kahvaltıda hanımeli çayı içmeyi severdi.

A'da hem "kahvaltı" (kahve+altı) hem de "hanımeli" (hanım+eli) birleşik sözcüktür; böylece iki birleşik yapı bir arada bulunur. Diğer seçeneklerde birer birleşik sözcük geçer: bilgisayar, gecekondu, cumartesi, yüzyıl. Örneğin B'deki "saatlerce" türemiştir, birleşik değildir.

Doğru cevap: B — tuzluk

"tuzluk" sözcüğü tuz köküne isimden isim yapan "-lık" eki getirilerek kurulmuştur, dolayısıyla türemiştir. "bardaklar" yalnızca çoğul eki almıştır; çekim eki sözcüğün yapısını değiştirmediği için basit sayılır. "kahvaltı" (kahve+altı) ve "ateşkes" (ateş+kes) ise iki sözcüğün birleşmesiyle oluşmuş birleşik sözcüklerdir.

Doğru cevap: D — II ve V

"Balıkçıları" balık + -çı (yapım) + -lar + -ı biçiminde, "gelen" ise gel- + -en (sıfat-fiil eki, yapım eki sayılır) biçiminde çözümlendiği için ikisi de türemiştir. Öteki sözcükler yalnız çekim eki almıştır: kahve + -de, kâğıt + -lar + -ı, kıyı + -dan. Özellikle "kâğıtları" sözcüğündeki çokluk ve iyelik ekleri çekim eki olduğundan sözcük basit kalır.