Türkiye'de Doğal Afetler ve Kalkınma Projeleri — Test 7

Doğru cevap: A — Atık suların ileri arıtma tesislerinden geçirilerek deşarj edilmesi

Müsilajın temel nedeni denize ulaşan azot ve fosfor yükünün su kütlesini besin bakımından aşırı zenginleştirmesidir; bu nedenle kalıcı çözüm kirletici yükü kaynakta azaltan ileri arıtmadır. Yatak derinleştirme ya da dolgu çalışmaları besin girdisini azaltmaz, kıyı ekosistemini ayrıca zorlar. Sonuçla değil kaynakla mücadele etmek, çevre sorunlarında çözümün temel ilkesidir.

Doğru cevap: B — Verimli taban arazilerin ve yerleşmelerin su altında kalması

Baraj gölleri çoğunlukla vadi tabanlarında kurulduğu için verimli alüvyal araziler ve yerleşmeler su altında kalır; ayrıca alüvyonun gölde tutulması aşağı havzayı ve delta oluşumunu olumsuz etkiler. Taşkın denetimi, sulama olanağı ve yenilenebilir elektrik üretimi ise barajların yararlarıdır. Nem artışının yerel iklimi yumuşatması da genellikle olumlu bir etki olarak değerlendirilir.

Doğru cevap: B — Göl suyundaki tuz yoğunluğunun artarak canlı çeşitliliğinin azalması

Göle giren tatlı su miktarı azalırken buharlaşma sürdüğü için sudaki çözünmüş tuz aynı kütlede kalır, hacim küçüldükçe yoğunluğu artar. Tuzluluğun yükselmesi tatlı su canlılarının yaşam koşullarını bozarak tür çeşitliliğini düşürür ve kıyıda tuzlu toprakların yayılmasına yol açar. Su azalınca tuzluluğun da azalacağını düşünmek, tuz kütlesi ile su hacmi arasındaki ilişkinin ters kurulmasından kaynaklanır.

Doğru cevap: C — Mikroplastiklerin besin zinciri yoluyla insana ulaşması

Mikroplastikler önce planktonlar ve küçük deniz canlıları tarafından alınır, ardından besin zincirinin üst basamaklarına taşınarak insanın tükettiği balıklara ulaşır. Bu birikim süreci, sorunun yalnızca deniz ekosistemini değil insan sağlığını da ilgilendirmesinin nedenidir. Plastik atığın tuzluluğu ya da akıntı yönünü değiştirmesi ise fiziksel olarak olanaklı olmayan çeldiricilerdir.

Doğru cevap: C — Kişi başına karbon salımının daha yüksek olduğu

Karbon salımı, tüketilen enerjinin miktarı ile kaynağının karbon içeriğine bağlıdır; tüketimi yüksek ve kömür ağırlıklı olan ülkede kişi başına salımın da yüksek olması zorunlu bir sonuçtur. Nüfus yoğunluğu, yüz ölçümü, orman alanı ve yağış hakkında verilen bilgilerden çıkarım yapılamaz. Enerji verilerinden coğrafi büyüklüklere sıçramak, bu soru tipinde ölçülen aşırı yorum hatasıdır.

Doğru cevap: E — Bir ülkedeki bacalardan çıkan gazların komşu ülkede asit yağmuru oluşturması

Atmosfere verilen kükürt ve azot bileşikleri rüzgârlarla yüzlerce kilometre taşınabildiği için bir ülkede üretilen kirlilik başka ülkede asit yağmuru olarak yeryüzüne inebilir; bu durum çevre sorunlarının sınır tanımadığını en açık biçimde gösterir. Diğer seçeneklerdeki örnekler etkisi dar bir alanla sınırlı kalan yerel sorunlardır. Uluslararası çevre anlaşmalarının gerekliliği de tam olarak bu sınır aşan nitelikten doğar.

Doğru cevap: D — Kent merkezlerinde özel araç kullanımının özendirilmesi

Özel araç kullanımının özendirilmesi, taşıt başına düşen yolcu sayısını düşürerek egzoz kaynaklı kirletici yükünü artırır; bu nedenle hava kirliliğini azaltan bir önlem değildir. Toplu taşıma, baca filtresi, düşük kükürtlü yakıt ve yeşil alan artışı ise kirletici salımını azaltan ya da havayı temizleyen uygulamalardır. Ulaşım politikalarının hava kalitesi üzerindeki belirleyiciliği bu örnekte açıkça görülür.

Doğru cevap: D — Yer altı sularının yenilenme hızının üzerinde çekilmesi

Yer altı sularının yenilenme hızını aşan biçimde çekilmesi su seviyesini kalıcı olarak düşürür, obruk oluşumuna ve çölleşmeye zemin hazırlar; bu nedenle sürdürülebilirlik ilkesine açıkça aykırıdır. Atık suyun geri kazanımı, damla sulama, atık ayrıştırma ve enerji verimliliği ise kaynak kullanımını azaltan uygulamalardır. Sürdürülebilirliğin ölçütü, kaynağın kendini yenileme hızının aşılmamasıdır.

Doğru cevap: D — Tüm ülkelerin sorumlu olması, ancak yükümlülüğün gelişmişlik düzeyine göre değişmesi

Ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluk ilkesi, iklim değişikliğinin küresel bir sorun olduğunu ve bütün ülkeleri ilgilendirdiğini kabul eder; ancak tarihsel salım birikimi ve ekonomik kapasite farklı olduğu için yükümlülükleri eşit dağıtmaz. Böylece gelişmiş ülkelerden daha ağır azaltım ve mali destek beklenir. Kimi ülkelerin tümüyle sorumluluk dışında bırakıldığını sanmak, ilkenin ortak sözcüğünü göz ardı etmektir.

Doğru cevap: C — Afet sonrası maddi zararın karşılanmasını sağlamak

Zorunlu deprem sigortası, depremin yol açtığı maddi zararın karşılanmasını önceden güvence altına alan bir risk paylaşımı düzenidir; afetten sonra konut sahibinin zararının karşılanmasını sağlar, bu nedenle C doğrudur. A yanlıştır: sigorta yapısal bir önlem değildir, binanın hasar görmesini engellemez; hasarı azaltan şey uygun zemin seçimi, sağlam yapı tekniği ve yapı denetimidir. B yanlıştır, bir depremin büyüklüğü ancak gerçekleştikten sonra sismograf kayıtlarından hesaplanır. D yanlıştır; diri fay haritalarını yer bilimleri alanında çalışan kurumlar hazırlar. E de yanlıştır, sigorta riskli yapı stokunu yenilemediği için kentsel dönüşümün yerini alamaz. Cevap C.

Doğru cevap: E — Bölgede tarımın yağışa bağımlılığının artması

Haritada taralı bölge Güneydoğu Anadolu Bölgesi'dir; burada yürütülen Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP), Fırat ve Dicle üzerindeki barajları, Şanlıurfa Tünelleri gibi iletim yapılarını ve geniş sulama şebekelerini kapsar. Sulama şebekesinin devreye girmesi tarımı yağışa bağımlı olmaktan çıkarır; bu nedenle E gösterilemez, bölgede olan tam tersidir. A doğrudan sonuçtur. B beklenir: su sağlandıkça kurağa dayanıklı kırmızı mercimeğin yanında pamuk gibi çok su isteyen ürünlerin ekim alanı genişlemiştir. C doğrudur, Atatürk Barajı başta olmak üzere havzadaki santraller ülkenin hidroelektrik üretiminde önemli paya sahiptir. D de doğrudur; yaz sıcaklığının yüksek olduğu bu bölgede su sağlandığında aynı yıl içinde ikinci ürün alınabilir. Cevap E.

Doğru cevap: D — Su baskınlarının nedeni yağış rejiminin değişmesidir.

Metinde su baskınlarının, yağışın şiddeti artmadığı hâlde ortaya çıktığı açıkça belirtilmiştir: aynı şiddetteki sağanaklar geçmişte sorun yaratmazken artık baskına yol açmaktadır. Değişen şey yağış rejimi değil arazi kullanımı ve altyapıdır; bu nedenle D söylenemez. A söylenebilir: beton ve asfalt yüzeyler suyun toprağa sızmasını engeller, yağmurun neredeyse tamamı yüzeyde akışa geçer. B söylenebilir, imara açılarak daraltılan dere yatağı aynı su miktarını taşıyamaz ve su çevredeki yapılara yayılır. C, altyapının yenilenmediğinin metinde verilmesinden çıkar. E ise bu üç etkenin ortak dersidir; afet riski yalnızca doğal koşullarla değil insanın arazi kullanım kararlarıyla da belirlenir. Cevap D.

Doğru cevap: B — Su kıtlığı ve sulama gereksinimi

Konya Ovası Projesi'nin kapsadığı alan Türkiye'nin en az yağış alan yöresidir; kapalı havza niteliğindeki Konya Bölümü'nde yıllık yağış yer yer 300 milimetrenin altına iner ve tarım büyük ölçüde sulamaya bağlıdır. Bu nedenle projenin öncelikli konusu su kaynaklarının geliştirilmesi, sulama yatırımları ve suyun verimli kullanılmasıdır; doğru yanıt B'dir. A yanlıştır: yörenin sorunu yağış fazlalığı değil azlığıdır. C yanlıştır, proje alanı denize kıyısı olmayan bir iç kesimdir. D ve E de yanlıştır; çığ, yükseltisi fazla ve kar kalınlığı yüksek dağlık alanların, heyelan ise çok yağışlı ve eğimli yamaçların sorunudur, düz ve kurak Konya düzlükleri bu koşulları taşımaz. Cevap B.

Doğru cevap: E — Bölgede tarım dışı iş olanaklarının daralması

Sulama şebekesinin tamamlanması birim alandan alınan ürünü ve geliri artırır; üretim çeşitlendikçe salça, yağ, tekstil gibi tarıma dayalı sanayi kolları kurulur ve ürün bölge dışına ham olarak çıkmak yerine yerinde işlenir. Bu nedenle A, C ve D beklenen sonuçlardır. Kurulan sanayi tesisleri ile yenilenen ulaşım ağı bölgede tarım dışı iş olanaklarını daraltmaz, tersine genişletir; bu yüzden E beklenmez. B de beklenir: gelir ve iş olanakları arttıkça bölge insanının geçim için başka bölgelere gitme gereksinimi azalır, verilen göç yavaşlar. Cevap E.

Doğru cevap: B — Bir afetin başka afet ve sorunları tetikleyebileceğini

Metinde anlatılanlar, depremin doğrudan yaptığı yapısal hasarın yanında yangın, heyelan, deniz suyunun karaya yürümesi ve altyapı kırılmasına bağlı salgın riski gibi ikincil olayların da ortaya çıkmasıdır. Bir afetin başka afet ve sorunları tetiklemesine afet zinciri denir; bu nedenle B doğrudur. A verilenle çelişir, etkiler yapılarla sınırlı kalmamıştır. C yanlıştır: depremin ne zaman olacağı bugünkü bilgiyle önceden kestirilemez, metinde de kestirime ilişkin bir bilgi yoktur. E yanlıştır; zararın büyüklüğünü depremin büyüklüğü kadar zemin özelliği, yapı kalitesi, nüfus yoğunluğu ve hazırlık düzeyi de belirler. D de yanlıştır, metinde zarar gören yer bir kenttir. Cevap B.